ژرف‌بان صورت مغایرت بانکی چیست؟ اقلام مغایرت، سند اصلاحی و نمونه عددی کامل
صورت مغایرت بانکی مانده حساب بانک در دفاتر را با مانده صورتحساب بانک در همان تاریخ کنار هم می‌گذارد و نشان می‌دهد اختلاف از کجاست. بعضی اقلام زمانی‌اند و ماه بعد برطرف می‌شوند، اما کارمزد، چک برگشتی، واریز ثبت‌نشده و اشتباه دفتر سند اصلاحی می‌خواهند. این راهنما هر دو گروه را با یک مثال کامل نشان می‌دهد.
صورت مغایرت بانکی چیست و چرا هر ماه تهیه می‌شود؟
صورت مغایرت بانکی سندی است که مانده نقد هر حساب بانکی را در دفاتر شرکت با مانده همان حساب در صورتحساب بانک مقایسه می‌کند و نشان می‌دهد آیا سوابق نقدی شرکت به اصلاح نیاز دارند یا نه. مؤسسه مالی شرکتی CFI این کار را در فاصله‌های منظم و برای تغییرات نقد هر ماه توصیه می‌کند و یادآوری می‌کند که حسابرسان در پایان سال از همین صورت‌ها استفاده می‌کنند. همین مقایسه یکی از ساده‌ترین راه‌های کشف تقلب در دریافت و پرداخت هم هست، چون هر برداشتی که در دفتر نیامده یا هر واریزی که به حساب نرسیده، در آن بیرون می‌زند. [۱]
در قانون ایران، صورت مغایرت جایگزین تکلیف ثبت نیست، بلکه آزمون آن است. ماده ۷ قانون تجارت تاجر را مکلف می‌کند مطالبات، دیون و داد و ستدهای تجارتی را همه‌روزه در دفتر روزنامه ثبت کند و ماده ۸ می‌خواهد معاملات دست‌کم هفته‌ای یک بار به دفتر کل منتقل شود. صورتحساب بانک شاهدی بیرونی است که درستی همین ثبت‌ها را برای حساب‌های بانکی می‌سنجد. پایگاه مشاغل O*NET هم «بررسی حساب‌ها برای یافتن مغایرت و رفع اختلاف» را جزو پنج وظیفه اصلی حسابدار شمرده است. [۳] [۴]
اقلام مغایرت؛ کدام در طرف بانک و کدام در طرف دفتر؟
ترتیب کار در منابع آموزشی یکسان است. ابتدا چک‌های صادرشده و واریزهای دفتر را با صورتحساب بانک تطبیق می‌دهید تا چک‌های پرداخت‌نشده و واریزهای در راه پیدا شوند. سپس از مانده بانک شروع می‌کنید، واریزهای در راه را اضافه و چک‌های پرداخت‌نشده را کم می‌کنید تا مانده اصلاح‌شده بانک به دست آید. بعد از مانده دفتر شروع می‌کنید، سود دریافتی و وصولی‌هایی را که بانک ثبت کرده اضافه و کارمزد، جریمه و چک‌های برگشتی را کم می‌کنید. در پایان دو مانده اصلاح‌شده باید برابر باشند. [۱]
اقلام طرف بانک معمولاً زمانی‌اند. واریز در راه وجهی است که شرکت در یک دوره ثبت کرده ولی بانک در دوره بعد به حساب گذاشته، و چک پرداخت‌نشده چکی است که شرکت صادر و ثبت کرده ولی گیرنده هنوز به بانک ارائه نداده است. این دو در دفاتر سند نمی‌خواهند؛ کتاب درسی حسابداری مالی Lumen صریح می‌گوید در طرف بانک کار دیگری لازم نیست. در مقابل، برای هر قلم طرف دفتر باید سند ثبت شود: کارمزدی که بانک کسر کرده، سود سپرده، وصول اسناد توسط بانک، واریز ثبت‌نشده مشتری و چک برگشتی. اشتباه هم دو نوع است: اشتباه بانک با تماس با بانک اصلاح می‌شود و در دفاتر ثبت نمی‌شود، ولی اشتباه دفتر، مثل جابه‌جایی ارقام، با سند اصلاحی در طرف دفتر رفع می‌شود. [۲] [۱]
- طرف بانک، افزودنی: واریز در راه. سند لازم نیست.
- طرف بانک، کاستنی: چک پرداخت‌نشده. سند لازم نیست.
- طرف بانک، اشتباه بانک: پیگیری با بانک؛ در دفاتر ثبت نمی‌شود.
- طرف دفتر، افزودنی: سود سپرده، وصول اسناد، واریز ثبت‌نشده. سند اصلاحی لازم است.
- طرف دفتر، کاستنی: کارمزد، جریمه، چک برگشتی مشتری. سند اصلاحی لازم است.
- طرف دفتر، اشتباه ثبت: سند اصلاحی به مبلغ اختلاف با همان حساب مقابل.
چک صیادی و چک برگشتی در صورت مغایرت
در ایران، چک‌ها بخش بزرگی از اقلام مغایرت را می‌سازند. طبق تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر قانون اصلاح قانون صدور چک مصوب ۱۳۹۷، صادرکننده پس از اطلاعات ثابت چک، تاریخ سررسید، مبلغ و اطلاعات هویتی ذی‌نفع را در سامانه صیاد ثبت می‌کند و ذی‌نفع پس از تطبیق برگه با ثبت سامانه آن را تأیید یا رد می‌کند؛ با تأیید، چک در وضعیت ثبت نهایی قرار می‌گیرد. برای مغایرت‌گیری یعنی فهرست چک‌های صادرشده و ثبت‌نشده در بانک را می‌توان با یک منبع بیرونی دیگر، یعنی ثبت‌های صیاد، هم کنترل کرد. [۵]
یک نکته عملی در شرکت‌های ایرانی، چک‌های مدت‌دار است. چکی که با سررسید آینده صادر شده و در دفاتر به‌عنوان اسناد پرداختنی ثبت شده، تا روز سررسید از حساب بانک کم نشده و جای آن در صورت مغایرت نیست. فقط چکی که در دفاتر از حساب بانک کسر شده ولی بانک هنوز پرداخت نکرده، قلم «چک پرداخت‌نشده» است. چک برگشتی مشتری عکس این حالت است: بانک واریز قبلی را برمی‌گرداند، پس در طرف دفتر کسر می‌شود و طلب از مشتری دوباره زنده می‌شود؛ منابع آموزشی آن را در کنار کارمزد جزو اعلامیه‌های بدهکار بانک آورده‌اند که سند اصلاحی می‌خواهند. [۵] [۲] [۱]
نمونه عددی؛ صورت مغایرت پایان مهر ۱۴۰۵
صورتحساب حساب جاری اصلی یک شرکت در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ مانده ۲٬۱۰۵٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال نشان می‌دهد و مانده همان حساب در دفاتر ۱٬۸۱۴٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال است. با تطبیق ردیف‌به‌ردیف این اقلام پیدا می‌شود: فروش نقدی ۳۰ مهر به مبلغ ۲۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال پس از ساعت کار بانک واریز شده و در صورتحساب نیامده؛ دو چک سررسیدشده به مبلغ ۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در دفاتر از بانک کسر شده ولی هنوز وصول نشده‌اند؛ بانک ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال کارمزد کسر کرده؛ مشتری ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال حواله کرده که ثبت نشده؛ چک ۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی یک مشتری برگشت خورده؛ و پرداخت ۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی به یک تأمین‌کننده اشتباهاً ۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال ثبت شده است. [۱]
طرف بانک: ۲٬۱۰۵٬۳۰۰٬۰۰۰ به‌علاوه ۲۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ واریز در راه منهای ۴۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ چک پرداخت‌نشده برابر ۱٬۸۹۵٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال است. طرف دفتر: ۱٬۸۱۴٬۵۰۰٬۰۰۰ به‌علاوه ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ حواله ثبت‌نشده و ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ اصلاح اشتباه، منهای ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ کارمزد و ۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ چک برگشتی، باز هم ۱٬۸۹۵٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود. برابری دو مانده یعنی همه اقلام پیدا شده‌اند. حالا فقط چهار قلم طرف دفتر سند می‌خواهند؛ دو قلم طرف بانک در آبان خودشان در صورتحساب ظاهر می‌شوند و باید همان‌جا تیک بخورند. [۲] [۱]
صورت مغایرت آبان از همین نقطه شروع می‌شود. واریز ۲۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی باید در روزهای اول صورتحساب آبان دیده شود و دو چک ۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی هم وقتی گیرندگان ارائه کنند از حساب کسر می‌شوند. اگر یکی از این اقلام در صورتحساب آبان نیامد، دیگر قلم زمانی عادی نیست و باید علتش پیدا شود: واریزی که به بانک نرسیده یا چکی که گم شده یا هنوز نزد گیرنده است. سندهای اصلاحی مهر هم نباید در آبان تکرار شوند، چون اثرشان یک بار در مانده دفتر نشسته است. [۱] [۲]
- مانده اصلاح‌شده بانک: ۲٬۱۰۵٬۳۰۰٬۰۰۰ + ۲۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ − ۴۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۱٬۸۹۵٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال.
- مانده اصلاح‌شده دفتر: ۱٬۸۱۴٬۵۰۰٬۰۰۰ + ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ + ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ − ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ − ۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۱٬۸۹۵٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال.
- سند ۱: بدهکار بانک ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار حساب دریافتنی مشتری ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- سند ۲: بدهکار بانک ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار حساب پرداختنی تأمین‌کننده ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- سند ۳: بدهکار هزینه کارمزد بانکی ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار بانک ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال.
- سند ۴: بدهکار حساب دریافتنی مشتری یا چک‌های برگشتی ۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار بانک ۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
خطاهای رایج در مغایرت‌گیری بانکی
رایج‌ترین خطا بستن اختلاف باقی‌مانده به حسابی مثل «سایر» است. اگر دو مانده اصلاح‌شده برابر نشده‌اند، قلمی هنوز پیدا نشده و سند زدن فقط آن را پنهان می‌کند. خطای دوم سند زدن برای اقلام زمانی است؛ واریز در راه و چک پرداخت‌نشده در طرف بانک تعدیل می‌شوند و اگر در دفتر هم ثبت شوند، ماه بعد دوباره مغایرت می‌سازند. خطای سوم ثبت اشتباه بانک در دفاتر است، در حالی که باید از بانک اصلاح آن را خواست. خطای چهارم تهیه صورت مغایرت فقط در پایان سال است؛ وقتی اقلام یک سال روی هم انباشته شوند، یافتن علت هر کدام چند برابر وقت می‌گیرد. [۱] [۲]
دو خطای کنترلی هم پرهزینه‌اند. اول اینکه همان کسی که پرداخت‌ها را ثبت می‌کند، مغایرت را هم ببندد؛ در این حالت صورت مغایرت دیگر ابزار کشف تقلب نیست، چون تهیه‌کننده می‌تواند قلم مشکوک را در یک قلم زمانی پنهان کند. دوم اینکه اقلام کهنه پیگیری نشوند؛ چکی که ماه‌ها پرداخت نشده یا واریز در راهی که در صورتحساب ماه بعد نیامده، دیگر قلم زمانی نیست و باید با گیرنده یا بانک روشن شود. مرور منظم سن اقلام باز همان کاری است که وظیفه رفع مغایرت حساب‌ها در فهرست O*NET از حسابدار می‌خواهد. [۱] [۴]
چک‌لیست ماهانه صورت مغایرت بانکی
این فهرست را برای هر حساب بانکی، در پایان هر ماه و پیش از بستن دوره اجرا کنید. سطرها از روش استاندارد مغایرت‌گیری در منابع آموزشی، الزام ثبت همه‌روزه قانون تجارت و ثبت چک‌ها در سامانه صیاد گرفته شده‌اند. صورت مغایرت امضاشده را همراه صورتحساب بانک و اسناد اصلاحی در پرونده ماه نگه دارید. [۱] [۳] [۵]
- صورتحساب بانک تا آخرین روز ماه گرفته شده و مانده آن با مانده پایان ماه دفاتر در یک تاریخ مقایسه می‌شود؟
- واریزهای در راه و چک‌های پرداخت‌نشده ماه قبل در صورتحساب این ماه تیک خورده‌اند؟
- فهرست چک‌های پرداخت‌نشده با دفتر چک و ثبت‌های صیاد یکی است و چک‌های مدت‌دار در آن نیامده‌اند؟
- برای کارمزد، سود، واریز ثبت‌نشده و چک برگشتی سند اصلاحی با پیوست صورتحساب بانک ثبت شده است؟
- اشتباه‌های بانک مکتوب پیگیری شده و تا اصلاح، در صورت مغایرت باز مانده‌اند؟
- دو مانده اصلاح‌شده بدون قلم «سایر» برابرند و تهیه‌کننده و تأییدکننده دو نفر جدا هستند؟
منابع مستقیم
- Bank Reconciliation Statement؛ تعریف، مراحل و اقلام مغایرت Corporate Finance Institute (CFI)
- Bank Reconciliation؛ اقلام طرف بانک و طرف دفتر، ثبت اصلاحی و اشتباه بانک Lumen Learning؛ کتاب درسی حسابداری مالی
- قانون تجارت؛ مواد ۷ و ۸ درباره دفتر روزنامه و دفتر کل اختبار؛ بازنشر متن قانون (qavanin.ir از خارج ایران در دسترس نبود)
- Accountants and Auditors؛ فهرست وظایف شغلی، از جمله رفع مغایرت حساب‌ها O*NET OnLine، وزارت کار ایالات متحده
- هر آنچه درباره چک صیادی باید بدانید؛ ثبت، تأیید و تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر قانون اصلاح قانون صدور چک بانک اول
تحلیل‌های مرتبط
مطالب هم‌موضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل می‌کنند.
حواله، کارمزد و مغایرت بانکی؛ راهنمای کنترل حساب تا سند اصلاحی
صورت بانک و دفتر دو روایت از یک حساب‌اند که زمان و اطلاعات متفاوت دارند. مغایرت‌گیری خوب اختلاف را دسته‌بندی می‌کند، فقط اقلام لازم را در دفتر ثبت می‌کند و تغییر مقصد پرداخت را بیرون از ایمیل راستی‌آزمایی می‌کند.
خواندن گزارش
برداشت و واریز اصلاحی بانک ملی؛ مانده نقد شرکت را از کجا دوباره ببندیم؟
بانک ملی گفته است برخی مشتریان ممکن است در جریان اصلاح مغایرت‌ها، برداشت یا واریز تازه در حساب خود ببینند. دامنه، مبلغ و زمان پایان کار اعلام نشده است؛ بنابراین مدیر مالی باید مانده نمایشی بانک را از مانده دفتر و وجه واقعاً قابل اتکا جدا کند و هر اصلاح را تا رویداد اصلی دنبال کند.
خواندن گزارش
مغایرت‌گیری حساب‌های بین‌شرکتی؛ کدام اختلاف مانع بستن است؟
صفرشدن مانده در گزارش گروه، توافق دفاتر دو شرکت را ثابت نمی‌کند. این راهنما نشان می‌دهد مدیر مالی چگونه اختلاف بین شرکت‌ها را ریشه‌یابی کند، چه مدرکی برای پذیرش بخواهد و کدام قلم را تا تعیین تکلیف باز نگه دارد.
خواندن گزارش
خزانه‌دار کیست؟ شرح شغل حسابدار خزانه، چک صیادی و تقویم پرداخت
خزانه‌دار مسئول نقد، بانک، چک و تأمین مالی کوتاه‌مدت است و حسابدار خزانه دریافت و پرداخت، دفتر چک و مغایرت بانکی را ثبت و کنترل می‌کند. این راهنما مرز این دو نقش، الزامات چک صیادی، مهلت‌های پرداخت مالیات و بیمه و کنترل‌های لازم را با مثال عددی نشان می‌دهد.
خواندن گزارش
گردش حساب چیست؟ خواندن صورتحساب بانکی و مالیات واریزی‌ها در ۱۴۰۵
گردش حساب فهرست واریزها و برداشت‌های یک حساب بانکی در یک دوره است. سازمان امور مالیاتی بر گردش حساب مالیات نمی‌گیرد؛ مالیات بر درآمد است و طبق بخشنامه‌ها واریز به‌تنهایی دلیل درآمد نیست. اما از ۱۴۰۴، واریز بیش از نصاب به حساب غیرتجاری بدون صورتحساب الکترونیکی، درآمد تلقی می‌شود مگر خلافش ثابت شود.
خواندن گزارش
راهنمای کنترل شبا در ایران؛ از دریافت امن تا مغایرت‌گیری
یک شبای خوش‌ساخت می‌تواند متعلق به شخص اشتباه باشد. کنترل واقعی چهار لایه دارد: دریافت از کانال معتبر، اعتبارسنجی قالب و رقم کنترل، تأیید مستقل ذی‌نفع، و تطبیق اجرای پرداخت با بانک و دفتر کل.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر می‌شود.