نحوه پشتیبانگیری از نرمافزار حسابداری؛ قاعده ۳-۲-۱، آزمون بازیابی و مدت نگهداری
فایل پشتیبانی که هیچوقت بازیابی نشده، فقط یک امید است. این راهنما میگوید از نرمافزار حسابداری چه چیزهایی باید پشتیبان گرفت، قاعده سه نسخه، دو رسانه و یک نسخه بیرون از محل چطور اجرا میشود، پشتیبان محلی و ابری چه فرقی دارند و قانون تجارت و قانون تجارت الکترونیکی درباره مدت و شکل نگهداری چه میگویند.
پشتیبانگیری از نرمافزار حسابداری یعنی پشتیبان از چه چیزهایی؟
پشتیبانگیری از نرمافزار حسابداری یعنی نگه داشتن نسخهای از همه آنچه برای بازسازی دفاتر لازم است، در جایی جدا از نسخه اصلی، بهگونهای که پس از خرابی بتوان آن را بازگرداند. این «همه» معمولاً بیش از یک فایل پایگاه داده است: اسناد و آرتیکلها و ماندهها؛ پیوستها، یعنی تصویر فاکتور، رسید، چک و قرارداد؛ تنظیمات، مثل کدینگ حسابها، تفصیلیها، کاربران و سطح دسترسی؛ و خروجیهای مستقل مثل تراز آزمایشی و دفتر کل هر دوره. اگر پیوستها جدا از پایگاه داده ذخیره شوند، که در بسیاری از سامانهها چنین است، پشتیبان پایگاه داده بهتنهایی سندی را بازمیگرداند که مدرکش گم شده است. [۱]
راهنمای برنامهریزی اضطراری مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا، NIST SP ۸۰۰-۳۴، میگوید سیاست پشتیبانگیری باید حداقل دفعات و دامنه پشتیبان، مثل روزانه یا هفتگی و کامل یا افزایشی، را بر اساس حساسیت داده و سرعت ورود اطلاعات تازه تعیین کند و محل نگهداری، قاعده نامگذاری فایلها، دوره چرخش رسانه و روش انتقال به بیرون از محل را هم مشخص کند. این فهرست برای یک واحد مالی کوچک هم کاربرد دارد: تا وقتی معلوم نیست پشتیبان کی، از چه، با چه نامی و کجا نگه داشته میشود، در روز خرابی کسی نمیداند کدام فایل آخرین نسخه سالم است. پشتیبان با «خروجی اکسل» هم یکی نیست؛ خروجی برای بازبینی و بایگانی مستقل مفید است، اما معمولاً نمیتواند سامانه را با همه روابطش بازگرداند. [۱]
قاعده ۳-۲-۱ و نسخه آفلاین در برابر باجافزار
مقاله «گزینههای پشتیبانگیری داده» که پل روجیرو و متیو هکاتورن برای US-CERT نوشتهاند و اکنون در وبسایت CISA منتشر است، قاعده ۳-۲-۱ را اینطور تعریف میکند: از هر فایل مهم سه نسخه داشته باشید، یک نسخه اصلی و دو پشتیبان؛ فایلها را روی دو نوع رسانه متفاوت نگه دارید تا یک نوع خطر هر دو را از بین نبرد؛ و یک نسخه را بیرون از محل خانه یا کسبوکار نگه دارید. همان مقاله هشدار میدهد که پشتیبانگیری چرخشی روی همان دیسک، هر خرابی یا بدافزاری را که در فایل اصلی است، بیصدا به پشتیبان هم منتقل میکند و اگر دیسک آسیب ببیند یا دزدیده شود، اصل و پشتیبان با هم از دست میروند. [۲]
راهنمای مقابله با باجافزار CISA، نسخه سپتامبر ۲۰۲۳، دو شرط دیگر به این قاعده اضافه میکند: پشتیبان دادههای حیاتی باید آفلاین و رمزگذاریشده نگهداری شود، چون بسیاری از باجافزارها پشتیبانهای در دسترس را پیدا میکنند و حذف یا رمزگذاری میکنند؛ و در دسترس بودن و سلامت پشتیبانها باید بهطور منظم در یک سناریوی بازیابی پس از حادثه آزمایش شود. همین راهنما یادآوری میکند که برخی ارائهدهندگان ابری ذخیرهسازی تغییرناپذیر عرضه میکنند، اما این گزینه ممکن است همه الزامات انطباق را پوشش ندهد و اگر نادرست تنظیم شود، پرهزینه است. برای یک دفتر حسابداری، نسخه آفلاین میتواند دیسکی باشد که پس از پشتیبانگیری از شبکه جدا و در محلی دیگر نگهداری میشود. [۳]
پشتیبان محلی یا ابری؛ مسئولیت با کیست؟
در نصب محلی، یعنی وقتی نرمافزار حسابداری روی رایانه یا سرور خود شرکت اجراست، همه کارها با خود شرکت است: زمانبندی پشتیبان، نگهداری نسخه بیرون از محل، رمزگذاری، چرخش دیسکها و آزمون بازیابی. مزیت این روش کنترل مستقیم است و عیبش اینکه اگر کسی مسئول مشخص نداشته باشد، پشتیبانگیری بیسروصدا متوقف میشود. مقاله US-CERT درباره دیسکهای داخلی و رسانههای جداشدنی میگوید پشتیبان روی دیسک داخلی همانقدر آسیبپذیر است که فایل اصلی، و رسانه جداشدنی هرچند از حمله آنلاین و نوسان برق دور است، به دلیل قابلحمل بودن در معرض گم شدن و سرقت است؛ توصیه مقاله این است که داده آن تا جایی که ممکن است رمزگذاری شود، رسانه پس از پشتیبانگیری از رایانه جدا شود و بهطور فیزیکی محافظت شود. [۲]
در نسخه ابری، بخشی از کار به ارائهدهنده منتقل میشود، اما مسئولیت تصمیم نه. همان مقاله مزیت ذخیره ابری را دسترسی از راه دور و محافظت در برابر حوادثی مثل بلایای طبیعی یا خرابی دستگاههای محلی میداند و در کنارش وابستگی به اینترنت، خطر گیر افتادن در یک ارائهدهنده و اطلاع اندک مشتری از زیرساخت و رویههای امنیتی ارائهدهنده را برمیشمارد. توصیهاش این است که پیش از سپردن داده، توافقنامه خدمت را از نظر رویههای امنیتی بررسی کنید و ارائهدهندهای بخواهید که داده را با الگوریتمهای شناختهشده رمزگذاری کند و انتقال را از مسیر امن انجام دهد. در عمل یعنی سه پرسش را کتبی بپرسید: پشتیبان کدام دادهها را در بر میگیرد، چند وقت یکبار گرفته و تا کی نگهداری میشود، و آخرین آزمون بازیابی چه نتیجهای داشته است. [۲]
هر چند وقت یکبار پشتیبان بگیریم؟ RPO و RTO به زبان حسابداری
NIST دو مفهوم را برای تعیین دفعات پشتیبانگیری تعریف کرده است. «هدف نقطه بازیابی» یا RPO نقطه زمانی پیش از خرابی است که دادهها، با آخرین نسخه پشتیبان، تا آن نقطه بازیابی میشوند؛ یعنی اینکه کسبوکار چقدر از دست رفتن داده را تحمل میکند. «هدف زمان بازیابی» یا RTO حداکثر زمانی است که سامانه میتواند از دسترس خارج باشد پیش از آنکه اثر غیرقابل قبولی بر سایر فرایندها بگذارد. اگر پشتیبان هر شب ساعت ۲۳ گرفته شود و خرابی ساعت ۱۶ روز بعد رخ دهد، همه اسناد هفده ساعت گذشته باید دوباره وارد شوند؛ این همان RPO عملی شماست، هرچه روی کاغذ نوشته باشید. [۱]
برای یک واحد مالی، RPO را با حجم کار بسنجید، نه با عادت. فرض کنید در این هفده ساعت ۱۲۰ سند ثبت شده باشد و ورود دوباره هر سند با پیدا کردن مدرک و پیوست آن پانزده دقیقه طول بکشد؛ یعنی سی ساعت کار. اگر هزینه هر ساعت کار حسابدار، با فرضی ساده، ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال باشد، هزینه مستقیم همین یک خرابی ۴۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است، بدون حساب تأخیر در پرداختها، صورتحسابهای مودیان و گزارشهای مدیریتی. اگر این عدد برای شما زیاد است، فاصله پشتیبانها را کوتاه کنید یا ورود اسناد را به سامانهای بسپارید که پشتیبانگیری مکرر دارد. اعداد این مثال فرضیاند؛ عدد خودتان را با حجم واقعی اسناد بسازید. [۱]
آزمون بازیابی؛ پشتیبانی که بازیابی نشده، پشتیبان نیست
NIST میگوید رسانههای پشتیبان باید بهطور منظم آزمایش شوند تا معلوم شود داده درست ذخیره شده و فایلها بدون خطا یا از دست رفتن اطلاعات بازیابی میشوند، و CISA آزمون منظم سلامت پشتیبان را در سناریوی بازیابی پس از حادثه خواسته است. برای نرمافزار حسابداری، «بازیابی شد» یعنی بیش از باز شدن فایل. آزمون درست این است که نسخه پشتیبان را روی سامانهای جدا بازگردانید و سه چیز را با نسخه اصلی در همان تاریخ مقایسه کنید: جمع بدهکار و بستانکار تراز آزمایشی در سطح کل و معین، تعداد اسناد و آخرین شماره سند هر سال مالی، و باز شدن چند پیوست تصادفی از ماههای مختلف. [۱] [۳]
نتیجه آزمون را مثل یک سند کنترلی نگه دارید: تاریخ، نسخه پشتیبان، کسی که آزمون را انجام داده، زمانی که بازیابی طول کشیده و اختلافهای یافتهشده. زمان بازیابی همان RTO واقعی شماست و اگر با آنچه مدیریت انتظار دارد فاصله دارد، باید پیش از حادثه معلوم شود. حداقل بعد از هر بستن سال مالی یک آزمون کامل انجام دهید، چون نسخه پشتیبان پس از اختتامیه همان نسخهای است که سالها نگهداری میشود و اگر خراب باشد، تا روزی که حسابرس یا اداره مالیاتی دفاتر آن سال را بخواهد کسی متوجه نمیشود. [۱]
چه مدت نگه داریم؟ ده سال قانون تجارت و شرطهای دادهپیام
ماده ۱۳ قانون تجارت میگوید کلیه معاملات در دفاتر قانونی باید به ترتیب تاریخ ثبت شود و تاجر باید تمام آن دفاتر را «از ختم هر سالی لااقل تا ده سال» نگه دارد. ماده ۲۱۷ همین قانون دفاتر شرکت منحلشده را هم تا ده سال از تاریخ ختم تصفیه در محلی که مدیر ثبت تعیین میکند محفوظ نگه میدارد. پس دفاتر سال مالیای که ۲۹ اسفند ۱۴۰۵ بسته میشود، دستکم تا پایان ۱۴۱۵ باید قابل ارائه بماند. مرور زمان پنجساله ماده ۱۵۷ قانون مالیاتهای مستقیم، که از تاریخ سررسید پرداخت مالیات شمرده میشود، یک مهلت مطالبه مالیاتی است و جای این تکلیف نگهداری را نمیگیرد. [۴] [۶]
اگر دفاتر و مدارک به شکل الکترونیکی نگهداری میشوند، ماده ۸ قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ شرطها را گذاشته است: هرگاه قانون لازم بداند اطلاعات به صورت اصل ارائه یا نگهداری شود، نگهداری آن به صورت دادهپیام وقتی کافی است که اطلاعات در دسترس و قابل استفاده در مراجعه بعدی باشد، دادهپیام به همان قالبی که تولید، ارسال یا دریافت شده یا قالبی که دقیقاً همان اطلاعات را نشان دهد نگهداری شود، و اطلاعات مبدأ، مقصد و زمان ارسال و دریافت، اگر وجود دارد، هم حفظ شود. نتیجه برای سیاست نگهداری روشن است: پشتیبان سالانه پس از اختتامیه را ده سال نگه دارید، در قالبی که ده سال بعد هم باز شود، و برای هر نسخه یک خروجی مستقل خوانا، مثل دفتر روزنامه و کل، کنارش بگذارید. [۵]
چکلیست پشتیبانگیری و نگهداری اطلاعات حسابداری
این چکلیست برای واحد مالیای نوشته شده که نرمافزار را روی سرور خود یا در سرویس ابری اجرا میکند و میخواهد سیاست پشتیبانگیری را در یک صفحه ببندد. اساس آن سه منبع است: سیاست پشتیبان NIST برای دفعات، دامنه و محل نگهداری، قاعده ۳-۲-۱ و توصیه آفلاین و رمزگذاری CISA برای ساختار نسخهها، و ماده ۱۳ قانون تجارت و ماده ۸ قانون تجارت الکترونیکی برای مدت و شکل نگهداری. [۱] [۲] [۴] [۵]
- فهرست بنویسید: پایگاه داده، پیوستها، تنظیمات و خروجیهای مستقل؛ هر کدام کجا ذخیره میشود.
- دفعات پشتیبان را با RPO قابل قبول تعیین کنید و مسئول و جانشین مشخص بگذارید.
- سه نسخه، روی دو رسانه، یکی بیرون از محل و دستکم یکی آفلاین و رمزگذاریشده نگه دارید.
- نامگذاری فایلها را با تاریخ و نوع پشتیبان یکسان کنید.
- هر فصل یک آزمون بازیابی جزئی و پس از هر اختتامیه یک آزمون کامل انجام دهید و نتیجه را ثبت کنید.
- پشتیبان پس از اختتامیه هر سال را دستکم ده سال، در قالبی که بعداً باز شود، نگه دارید.
- در نسخه ابری، دامنه پشتیبان، مدت نگهداری و نتیجه آخرین تمرین بازیابی را کتبی از ارائهدهنده بخواهید.
منابع مستقیم
- NIST SP ۸۰۰-۳۴ ویرایش ۱؛ راهنمای برنامهریزی اضطراری سامانههای اطلاعاتی؛ RTO، RPO، روشهای پشتیبان و آزمون رسانه پشتیبان مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)
- Data Backup Options؛ قاعده ۳-۲-۱ و مزایا و معایب دیسک داخلی، رسانه جداشدنی و ذخیره ابری پل روجیرو و متیو هکاتورن، US-CERT و دانشگاه کارنگی ملون؛ میزبانی CISA
- #StopRansomware Guide؛ پشتیبان آفلاین و رمزگذاریشده، آزمون منظم بازیابی و ذخیره تغییرناپذیر آژانس امنیت سایبری و زیرساخت آمریکا (CISA)، سپتامبر ۲۰۲۳
- قانون تجارت؛ ماده ۱۳ نگهداری دفاتر تا ده سال از ختم هر سال و ماده ۲۱۷ دفاتر شرکت منحلشده پایگاه نظامات؛ بازنشر متن تنقیحی قانون
- قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲؛ ماده ۸ نگهداری اطلاعات به صورت دادهپیام پایگاه نظامات؛ بازنشر متن قانون
- ماده ۱۵۷ قانون مالیاتهای مستقیم؛ مرور زمان پنجساله از تاریخ سررسید پرداخت مالیات حسابنو؛ بازنشر متن قانون
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
حسابداری ابری برای چه کسبوکاری مناسب است؟ راهنمای انتخاب و پشتیبان
ابر میتواند راهاندازی، دسترسی و نگهداری را سادهتر کند، اما اینترنت، قرارداد، مسئولیت امنیت و خروج داده را حذف نمیکند. تصمیم درست از فرایند حیاتی، تحمل توقف و آزمون بازیابی شروع میشود.
خواندن گزارش
دفاتر قانونی الکترونیکی ۱۴۰۵؛ الزام، مهلت و پرونده کنترل
«دفتر الکترونیکی شد» یک اقدام واحد نیست. شرکت باید مسیر ثبتی، دوره مالی، قالب ارسالی، مهلت مختص پرونده و شواهد پذیرش را جداگانه کنترل کند. این راهنما وضعیت را تا ۷ شهریور ۱۴۰۵ راستیآزمایی میکند و از تعمیم یک مهلت به همه مؤدیان پرهیز دارد.
خواندن گزارش
فضای ابری رایگان؛ سهمیهها، ریسک تحریم و نگهداری امن فایلهای حسابداری
فضای ابری رایگان برای عکس و فایل شخصی کافی است، اما وقتی پای نسخه پشتیبان دفاتر، فیش حقوق و صورتحسابها وسط است، سه پرسش از گیگابایت مهمتر است: داده کجا و تحت کدام قانون نگه داشته میشود، اگر حساب بسته شود چه میشود و آیا فایل پیش از بارگذاری رمزگذاری شده است.
خواندن گزارش
آزمون بازیابی اطلاعات مالی؛ چه زمانی بازگشت به کار را بپذیریم؟
پیام موفقیت پشتیبانگیری یا روشنشدن دوباره نرمافزار، سلامت دفتر مالی را ثابت نمیکند. این راهنما معیار پذیرش یک تمرین بازیابی را میسازد: چه چیزی باید برگردد، چه زمانی قابل استفاده شود و کدام اختلاف مانع بازگشت به کار است.
خواندن گزارش
بایگانی اسناد حسابداری و مدت نگهداری قانونی آنها
ده سالِ قانون تجارت فقط یک عدد روی قفسه نیست. بایگانی قابل دفاع باید سند را از زمان ایجاد تا رسیدگی، دعوا، انقضای مهلت و امحا با مالک، فراداده، یکپارچگی و امکان بازیابی مدیریت کند.
خواندن گزارش
مزایا و معایب نرمافزار حسابداری ابری رایگان؛ هزینهٔ پنهان «رایگان»
نرمافزار حسابداری ابری رایگان برای شروع و آزمودن مفید است، اما هزینهٔ سرور و پشتیبانی از جایی تأمین میشود و شرایط خدمت را فروشنده بهتنهایی تعیین میکند. این راهنما مزایا و معایب را با قانون نگهداری دفاتر، اعتبار سند الکترونیکی و هزینهٔ خروج از سرویس میسنجد.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.