دادهکاوی فروش فروشگاهی؛ تحلیل سبد خرید، طبقهبندی ABC و کالای راکد
هر فاکتور ردیفی فروشگاه یک سبد خرید است و مجموع این سبدها نشان میدهد کدام کالاها با هم خریده میشوند، کدامها بیشتر فروش و سود را میسازند و کدامها فقط جا و سرمایه میگیرند. این راهنما سه تحلیل اصلی را با فرمول و مثال ریالی توضیح میدهد و اثر کالای راکد را بر دفتر نشان میدهد.
دادهکاوی فروش در فروشگاه یعنی چه و از کدام داده شروع میشود؟
دادهکاوی فروش فروشگاهی، جستوجوی الگوهای قابل استفاده در دادههای فروش است تا تصمیمهای چیدمان، خرید، قیمتگذاری و تخفیف بر شواهد تکیه کند. ریشه علمی آن به مقالهای برمیگردد که راکش آگراوال، توماس ایمیلینسکی و آرون سوامی در ۱۹۹۳ منتشر کردند و در آن قواعد وابستگی را برای کشف نظم میان کالاها در دادههای تراکنشی ثبتشده در پایانههای فروش سوپرمارکتها معرفی کردند. نمونه کلاسیک آن قاعدهای است که میگوید مشتریای که پیاز و سیبزمینی میخرد، احتمالاً گوشت همبرگر هم میخرد. [۲]
ماده اولیه این کار، فاکتور ردیفی است: هر فروش با شماره، تاریخ و ساعت، کد کالا، مقدار، مبلغ، تخفیف و در صورت امکان شناسه مشتری. در ایران این داده برای فروشگاهها دیگر اختیاری نیست. ماده ۲ قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مودیان، با اصلاحات ۱۴۰۲ و ۱۴۰۴، خردهفروشیها و واحدهای صنفی را که مستقیم با مصرفکننده نهایی سروکار دارند، علاوه بر عضویت در سامانه مودیان، به استفاده از پایانه فروشگاهی مکلف کرده است. پس هر فروش اقلامی دارد که میشود تحلیلش کرد؛ مسئله، کیفیت و یکپارچگی همین داده است. [۱]
پیش از هر تحلیل، سه کار پاکسازی لازم است. اول، هر کالا باید یک کد ثابت داشته باشد؛ اگر یک کالا در دو کد ثبت شده یا دو کالای متفاوت یک کد دارند، هم سبد خرید و هم ABC غلط درمیآید. دوم، مرجوعیها باید به فاکتور اصلی وصل و از فروش کم شوند. سوم، تخفیف باید در ردیف ثبت شده باشد تا فروش خالص هر کالا معلوم باشد. بدون این سه، خروجی هر الگوریتمی فقط خطای ورود داده را بزرگتر نشان میدهد. [۲] [۱]
تحلیل سبد خرید؛ پشتیبان، اطمینان و lift با یک مثال
در تحلیل سبد خرید، هر فاکتور یک تراکنش و هر کالا یک قلم است. سه شاخص پایه چنین تعریف میشوند: پشتیبان یک مجموعه کالا، نسبت تراکنشهایی است که آن مجموعه را دارند؛ اطمینان قاعده «اگر X آنگاه Y» برابر پشتیبان X و Y با هم تقسیم بر پشتیبان X است؛ و lift برابر پشتیبان X و Y با هم تقسیم بر حاصلضرب پشتیبان X و پشتیبان Y است. lift در واقع نسبت همزمانی مشاهدهشده به همزمانی مورد انتظار در حالت استقلال دو کالاست؛ lift برابر یک یعنی دو کالا مستقل از هم خریده میشوند. [۲]
فرض کنید فروشگاهی در یک ماه ۲۰٬۰۰۰ فاکتور دارد. چای در ۲٬۴۰۰ فاکتور، شکر در ۱٬۶۰۰ فاکتور و هر دو با هم در ۹۶۰ فاکتور آمدهاند. پشتیبان چای ۱۲ درصد، پشتیبان شکر ۸ درصد و پشتیبان هر دو ۴٫۸ درصد است. اطمینان قاعده «چای آنگاه شکر» ۹۶۰ تقسیم بر ۲٬۴۰۰، یعنی ۴۰ درصد است و lift آن ۴۰ درصد تقسیم بر ۸ درصد، یعنی ۵. خریدار چای پنج برابر یک مشتری معمولی احتمال دارد شکر هم بخرد. حالا نان را ببینید: در ۹٬۰۰۰ فاکتور، یعنی ۴۵ درصد، آمده و با چای در ۱٬۰۸۰ فاکتور. اطمینان «چای آنگاه نان» ۴۵ درصد است، بیشتر از قاعده شکر، اما lift آن دقیقاً یک است؛ نان را همه میخرند و چای چیزی به آن اضافه نمیکند. [۲]
کاربرد عملی این عددها روشن است. قاعدهای با lift بالا و پشتیبان کافی، نامزد چیدمان کنار هم، بسته پیشنهادی یا یادآوری در صندوق است. دو کالایی که lift بالایی دارند، معمولاً نیازی ندارند همزمان تخفیف بگیرند؛ تخفیف روی یکی، دیگری را هم میکشد. قاعدهای با پشتیبان خیلی کم، حتی با lift بالا، ممکن است اتفاقی باشد و پیش از تصمیم، باید در چند ماه تکرار شود. [۲]
طبقهبندی ABC؛ کدام کالاها بار اصلی فروش و سود را میکشند؟
در طبقهبندی ABC، کالاها بر اساس سهمشان از ارزش کل مرتب و به سه گروه تقسیم میشوند. آستانه ثابتی برای گروهها وجود ندارد و هر شرکت بر اساس هدفش تعیین میکند. نمونه رایج این است که در گروه A حدود ۲۰ درصد اقلام ۷۰ درصد ارزش، در گروه B حدود ۳۰ درصد اقلام ۲۵ درصد ارزش و در گروه C حدود ۵۰ درصد اقلام ۵ درصد ارزش را بسازند. این همان منطق اصل پارتو است: بخش کوچکی از اقلام، بیشتر ارزش را میسازد. [۳]
فروشگاهی با ۱٬۰۰۰ کالای فعال و فروش ماهانه ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال را در نظر بگیرید. اگر ۲۰۰ کالا ۸٬۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، ۳۰۰ کالا ۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و ۵۰۰ کالا ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال فروش داشته باشند، الگو همان ۷۰، ۲۵ و ۵ درصد است. نتیجه عملی: کالاهای A شمارش دورهای مکرر، ذخیره احتیاطی و پیگیری روزانه موجودی میخواهند و کالاهای C نامزد کاهش تنوع یا سفارش کمتر و با فاصله بیشترند. اما فروشگاه باید همین طبقهبندی را یک بار هم بر سود ناخالص انجام دهد؛ کالایی که در فروش A است ولی حاشیه سودش ناچیز است، با کالایی که در فروش B است و نیمی از سود را میسازد، یکجور مدیریت نمیشود. [۳]
پرفروشها، کالای راکد و اثر آن بر ارزش موجودی
گزارش پرفروشها سه نسخه دارد که هر کدام چیز متفاوتی میگوید: پرفروش بر حسب تعداد، بر حسب مبلغ و بر حسب سود ناخالص. گردش موجودی هم مکمل آن است: بهای تمامشده کالای فروشرفته تقسیم بر میانگین موجودی به بها، که میانگین موجودی سادهترین شکلش، نصف جمع موجودی اول و پایان دوره است. کالایی که گردش پایینی دارد و چند ماه است فروشی نداشته، کالای راکد است؛ آستانه را خود فروشگاه بر اساس نوع کالا تعیین میکند، مثلاً ۹۰ روز برای کالای مصرفی و ۱۸۰ روز برای کالای بادوام. [۴] [۳]
اثر حسابداری کالای راکد را استاندارد حسابداری ۸ تعیین میکند. بند ۴ میگوید موجودی باید به اقل بهای تمامشده و خالص ارزش فروش اندازهگیری شود و بند ۵ توضیح میدهد اگر نتوان برای بازیافت آن انتظار درآمد کافی داشت، از جمله به دلیل خراب شدن، نابابی یا کاهش تقاضا، مبلغ غیرقابل بازیافت بهعنوان هزینه کاهش ارزش به سود و زیان میرود. طبق بند ۳۶، خالص ارزش فروش بهای فروش پس از کسر مخارج تکمیل و مخارج بازاریابی، فروش و توزیع است و بند ۳۷ میگوید مقایسه باید قلم به قلم یا دستکم برای گروههای کالای مشابه انجام شود، نه برای کل موجودی یکجا. [۵]
فرض کنید گزارش کهنگی نشان میدهد ۱۴۰ کالا بیش از ۱۸۰ روز فروش نداشتهاند و بهای تمامشده آنها ۹۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. اگر برآورد شود این کالاها در حراج ۷۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال فروش میروند و ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال هزینه فروش و حمل دارند، خالص ارزش فروش ۶۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و کاهش ارزش ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. سند آن بدهکار هزینه کاهش ارزش موجودی و بستانکار ذخیره کاهش ارزش موجودی به همین مبلغ است. اگر این برآورد گروهی انجام شده، کالاهایی که قیمت فروش آنها هنوز بالاتر از بهاست، نباید زیان بقیه را بپوشانند. [۵]
گزارشهایی که باید بسازید و خطاهای رایج تحلیل
یک فروشگاه برای شروع به شش گزارش نیاز دارد: فروش روزانه به تفکیک کالا و ساعت؛ فهرست جفتکالاهای پرتکرار با پشتیبان، اطمینان و lift؛ طبقهبندی ABC ماهانه بر فروش و بر سود ناخالص؛ گزارش کهنگی موجودی با روز از آخرین فروش و ارزش موجودی؛ نرخ مرجوعی هر کالا؛ و اثر هر کمپین تخفیف بر تعداد فروش و حاشیه سود. این گزارشها باید از همان فاکتورها و همان کد کالایی ساخته شوند که دفتر و انبار از آن استفاده میکنند، تا عدد تحلیل با عدد حسابداری فاصله نگیرد. [۲] [۳] [۴]
خطاهای رایج هم تکراریاند. خواندن اطمینان بدون lift، که کالای همهگیری مثل نان را همراه همه چیز نشان میدهد. طبقهبندی ABC فقط بر فروش، که کالای کمسود را در گروه A نگه میدارد. نتیجهگیری از یک ماه، که الگوهای فصلی را با الگوی پایدار اشتباه میگیرد. و حذف کالای راکد از قفسه بدون ثبت کاهش ارزش آن در دفتر، که سود را بیش از واقع نشان میدهد و با بند ۵ استاندارد ۸ نمیخواند. [۲] [۵]
چکلیست دادهکاوی فروش برای مدیر فروشگاه
این فهرست را به ترتیب انجام دهید؛ هر بند پیشنیاز بند بعدی است و همه به داده فاکتورهای ردیفی و استاندارد حسابداری ۸ برمیگردند. [۱] [۲] [۵]
- کد هر کالا را یکتا کنید و کالاهای تکراری یا همکد را پیش از تحلیل اصلاح کنید.
- مرجوعیها را به فاکتور اصلی وصل و تخفیف را در ردیف ثبت کنید.
- جفتکالاها را با پشتیبان، اطمینان و lift مرتب کنید و قاعدههایی را که در چند ماه تکرار نمیشوند کنار بگذارید.
- طبقهبندی ABC را هر ماه یک بار بر فروش و یک بار بر سود ناخالص انجام دهید.
- برای هر گروه کالا آستانه روزهای بدون فروش تعیین کنید و گزارش کهنگی را ماهانه ببینید.
- برای کالای راکد، خالص ارزش فروش را قلم به قلم یا برای گروههای مشابه برآورد و کاهش ارزش را در دفتر ثبت کنید.
- اثر هر کمپین تخفیف را بر حاشیه سود، نه فقط بر تعداد فروش، بسنجید.
منابع مستقیم
- قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مودیان با اصلاحات؛ ماده ۲ درباره پایانه فروشگاهی خردهفروشیها مجلس شورای اسلامی؛ بازنشر متن تنقیحی در نظامات
- یادگیری قواعد وابستگی؛ پشتیبان، اطمینان، lift و مقاله آگراوال، ایمیلینسکی و سوامی ویکیپدیای انگلیسی، مدخل Association rule learning
- تحلیل ABC؛ گروهبندی اقلام و نمونه آستانهها ویکیپدیای انگلیسی، مدخل ABC analysis
- گردش موجودی؛ فرمول بهای کالای فروشرفته به میانگین موجودی ویکیپدیای انگلیسی، مدخل Inventory turnover
- استاندارد حسابداری ۸، حسابداری موجودی مواد و کالا؛ بندهای ۴، ۵، ۳۶ و ۳۷ سازمان حسابرسی؛ متن کامل استاندارد
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
سیستم حسابداری فروشگاهی؛ راهنمای چندشعبه، کالا، صندوق و وصول
نرمافزار فروشگاهی خوب فقط فاکتور نمیزند؛ هویت کالا، رویداد صندوق، موجودی، تسویه، اختیار کاربر و سند مالی را با شناسه مشترک نگه میدارد و استثنا را قابل رسیدگی میکند.
خواندن گزارش
موجودی کمگردش؛ چه زمانی خرید را متوقف و کالا را آزاد کنیم؟
قدیمیبودن کالا نه بهتنهایی مجوز حراج است، نه دلیل نگهداشتن آن تا رسیدن قیمت فروش به بهای خرید. این راهنما یک پرونده تصمیم برای توقف تأمین مجدد، انتخاب مسیر مصرف یا فروش و بررسی جداگانه ارزش دفتری میسازد.
خواندن گزارش
مدیریت هوشمند موجودی کالا؛ نقطه سفارش، ذخیره احتیاطی و مقدار سفارش
کمبود موجودی فروش را از دست میدهد و انباشت بیرویه نقدینگی را در انبار حبس میکند. مدیریت هوشمند یعنی برای هر قلم بدانید کی و چقدر سفارش بدهید: نقطه سفارش از مصرف دوره تحویل و ذخیره احتیاطی ساخته میشود و مقدار سفارش از توازن هزینه سفارش و هزینه نگهداری.
خواندن گزارش
نرمافزار حسابداری فروشگاه لوازم ورزشی؛ تنوع کالا، فروش فصلی و سفارش باشگاهها
فروشگاه لوازم ورزشی هم خردهفروش است و هم گاهی تأمینکننده باشگاهها و مدارس. نرمافزار حسابداری آن باید موجودی پرتنوع و فصلی را با بهای درست نگه دارد، فروش به مصرفکننده و فروش به باشگاه را هر کدام از مسیر قانونی خودش در سامانه مؤدیان ثبت کند و کالای پایان فصل را پیش از بستن سال ارزیابی کند.
خواندن گزارش
نرمافزار حسابداری مغازه چه امکاناتی باید داشته باشد؟ از پایانه فروشگاهی تا موجودی
مغازهای که مستقیم به مصرفکننده میفروشد، طبق قانون پایانههای فروشگاهی باید هم عضو سامانه مؤدیان باشد و هم پایانه فروشگاهی داشته باشد. نرمافزار حسابداری مغازه پشت این پایانه مینشیند: موجودی، بهای تمامشده، تطبیق بانک و دفاتر. این راهنما میگوید چه چیزی لازم است و ژرفبان امروز کدام بخش را پوشش میدهد.
خواندن گزارش
تجزیه و ترکیب کالا در نرمافزار فروشگاهی؛ بهای تمامشده، کد کالا و سند انبار
ترکیب کالا یعنی چند کالای موجود را به یک کالای تازه، مثل بسته هدیه، تبدیل کنید و تجزیه یعنی یک کالا را به اجزای قابل فروش بشکنید. هر دو، هویت کالا را عوض میکنند؛ پس کد کالای تازه، بهای تمامشده مستند و سند انبار میخواهند، نه فقط تغییر واحد شمارش.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.