رایانش مه (Fog computing) چیست؟ تعریف NIST، تفاوت با ابر و لبه و کاربرد مالی
رایانش مه لایهای از گرههای محاسباتی میان دستگاههای هوشمند و ابر است که داده را نزدیک محل تولید پردازش میکند. برای واحد مالی، ارزشش در شعبه، انبار و صندوقی است که نباید با قطع اتصال از کار بیفتد؛ اما مرجع نهایی حسابها همچنان دفتر مرکزی میماند.
رایانش مه (Fog computing) چیست؟ تعریف دقیق NIST
دقیقترین تعریف را نشریه ویژه ۵۰۰-۳۲۵ مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا، با عنوان مدل مفهومی رایانش مه، داده است. طبق آن، رایانش مه مدلی لایهای برای دسترسی همهجایی به پیوستاری مشترک از منابع محاسباتی مقیاسپذیر است که استقرار برنامهها و خدمات توزیعشده و حساس به تأخیر را ممکن میکند و از گرههای مه، فیزیکی یا مجازی، تشکیل شده که میان دستگاههای هوشمند انتهایی و خدمات متمرکز ابری قرار دارند. این گرهها از بافت خود آگاهاند، از یک سامانه مشترک مدیریت داده و ارتباطات پشتیبانی میکنند و میتوانند عمودی، افقی یا بر اساس فاصله تأخیری خود تا دستگاهها خوشهبندی شوند. هدف، کوتاه کردن زمان درخواست و پاسخ و فراهم کردن منابع محاسباتی محلی و در صورت نیاز اتصال به خدمات متمرکز است. [۱]
گره مه، هسته این معماری، طبق همان سند میتواند قطعهای فیزیکی مثل دروازه شبکه، سوییچ، مسیریاب یا سرور باشد، یا قطعهای مجازی مثل سوییچ مجازی، ماشین مجازی یا کلودلت، که به دستگاههای انتهایی یا شبکه دسترسی نزدیک است. گره از موقعیت جغرافیایی و منطقی خود در خوشه آگاه است و میان لایه لبه، جایی که دستگاهها هستند، و خدمات ابری، مدیریت داده و ارتباط را بر عهده دارد. NIST صریحاً میگوید مه لایه اجباری چنین بومسازگانی نیست و ابر هم برای کار کردن لایه مه الزامی نیست؛ معماری هر کاربرد به بهترین راه پشتیبانی از دستگاههایش بستگی دارد. [۱]
مه، ابر، لبه و غبار چه فرقی دارند؟
تعریف مرجع ابر هم از NIST است. نشریه ویژه ۸۰۰-۱۴۵، منتشرشده در سپتامبر ۲۰۱۱، رایانش ابری را مدلی برای دسترسی همهجایی، آسان و درخواستی از راه شبکه به مخزنی مشترک از منابع محاسباتی پیکربندیپذیر میداند که با کمترین تلاش مدیریتی یا تعامل با ارائهدهنده، سریع تأمین و آزاد میشوند و این مدل را شامل پنج ویژگی اساسی، سه مدل خدمت و چهار مدل استقرار میشمارد. سند رایانش مه صراحتاً مه را امتداد همین مدل ابری میداند. همان سند میپذیرد که در زمان نگارش، درباره مرز میان رایانش مه، غبار، کلودلت و لبه اجماعی نبوده و به همین دلیل یک مدل مفهومی پیشنهاد کرده است. [۲] [۱]
در این مدل، رایانش غبار شکل سبک و ابتداییتر مه است که مستقیماً درون بافت شبکه و در لبه آن مینشیند، از ریزرایانهها و ریزکنترلگرها استفاده میکند و داده را به گرههای مه و در صورت نیاز به ابر میفرستد؛ این لایه هم اجباری نیست. در سطح استاندارد صنعتی، انجمن مهندسان برق و الکترونیک در ۲۰۱۸ معماری مرجع کنسرسیوم اوپنفاگ را با عنوان استاندارد IEEE ۱۹۳۴ پذیرفت؛ چکیده آن از توزیع کارکردهای محاسبه، ذخیره، کنترل و شبکه نزدیکتر به کاربران در امتداد پیوستار ابر تا اشیا حرف میزند و خدمات فناوری اطلاعات، ارتباطات و فناوری عملیاتی را پوشش میدهد. خلاصه کاربردی: ابر مرکز است، لبه جای دستگاههاست و مه لایه مدیریتشده میان این دو. [۱] [۳]
شش ویژگی اساسی رایانش مه و مدلهای خدمت و استقرار
NIST شش ویژگی را برای تمایز مه از سایر الگوها اساسی میداند: آگاهی از موقعیت و تأخیر کم؛ توزیع جغرافیایی؛ ناهمگونی، یعنی گردآوری و پردازش دادههای گوناگون از راههای ارتباطی مختلف؛ همکنشپذیری و فدراسیون میان ارائهدهندگان؛ تعامل بیدرنگ بهجای پردازش دستهای؛ و مقیاسپذیری و چابکی خوشههای فدرال گرهها. دسترسی بیسیم و پشتیبانی از جابهجایی هم ویژگیهای رایج دیگرند. گرهها برای رسیدن به این ویژگیها باید خودمختار باشند و بتوانند در سطح گره یا خوشه تصمیم محلی بگیرند، در شکلهای مختلف مستقر شوند، بهصورت سلسلهمراتبی خوشهبندی شوند، مدیریتپذیر باشند و در چند سطح برنامهریزی شوند. [۱]
مدلهای خدمت مه همان سه مدل آشنای ابر است: نرمافزار بهعنوان خدمت روی خوشهای از گرههای مه که ارائهدهنده مدیریت میکند، سکو بهعنوان خدمت برای استقرار برنامههای مشتری روی سکوی گرهها، و زیرساخت بهعنوان خدمت برای تأمین پردازش، ذخیرهسازی و شبکه. مدلهای استقرار هم چهارتاست: گره مه خصوصی برای استفاده انحصاری یک سازمان، گره اجتماعی برای گروهی از سازمانها با دغدغههای مشترک مثل امنیت یا انطباق، گره عمومی برای استفاده عموم در محل ارائهدهنده، و گره ترکیبی که چند گره مستقل را با فناوریای که جابهجایی داده و برنامه را ممکن میکند به هم پیوند میدهد. [۱]
رایانش مه برای حسابداری و واحد مالی چه معنایی دارد؟
بیشتر رویدادهای مالی در لبه اتفاق میافتند: فروش در صندوق شعبه، رسید و حواله در انبار، وزن بار روی باسکول. قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان در بند ب ماده ۱ پایانه فروشگاهی را رایانه، کارتخوان، درگاه پرداخت یا هر وسیلهای میداند که بتواند به شبکه پرداخت و سامانه مؤدیان وصل شود؛ یعنی دستگاه لبه از نظر قانون باید به مرکز برسد. راهنمای گزینههای پشتیبانگیری که برای تیم واکنش اضطراری رایانهای آمریکا نوشته شده، هم یادآوری میکند که وابستگی ابر به اینترنت میتواند ارتباط با ابر را به تأخیر بیندازد و پراکندگی فیزیکی داده در سرورهای دور، برای سازمانهایی که داده حساس دارند، مسئله صلاحیت قضایی میسازد. [۵] [۴]
الگوی عملی مه برای مالی این است: گره محلی رویداد را با شماره ترتیبی و زمان ثبت میگیرد، در قطع اتصال به کار ادامه میدهد و پس از وصل شدن، همه رویدادها را کامل به دفتر مرکزی میفرستد؛ دفتر مرکزی مرجع حسابها میماند. ویژگی خودمختاری گره در مدل NIST همین است، اما خودمختاری بدون قاعده همگامسازی به دو دفتر ناسازگار میرسد. پس پیش از هر طرح مه باید روشن باشد کدام رویداد محلی قطعی است، شمارهگذاری چطور تکراری نمیشود و اختلاف چگونه کشف و اصلاح میشود. [۱]
در مورد ژرفبان صادق باشیم: صفحه حسابداری ابری ژرفبان میگوید نسخه ابری برای کار به اینترنت نیاز دارد و حالت آفلاین عمومی وعده داده نمیشود، نسخه نصبشده روی سرور شرکت میتواند در شبکه داخلی در دسترس بماند و اپلیکیشن موبایل با کار آفلاین و همگامسازی پس از اتصال در نقشه راه است. نزدیکترین قابلیت فعال به منطق لبه، ماژول باسکول است: رایانه باسکول برگه توزین را با کلید دستگاه همان ایستگاه به ژرفبان میفرستد و این کار به برند باسکول بستگی ندارد. ما این را رایانش مه نمینامیم؛ نمونهای از دستگاه محلی است که داده را به دفتر مرکزی میرساند. [۶] [۷]
مثال عددی؛ یک شعبه و سه ساعت قطع اتصال
فرض کنید شعبهای از یک فروشگاه زنجیرهای بهطور متوسط ساعتی ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال فروش دارد و اتصالش به دفتر مرکزی سه ساعت قطع میشود. در این مدت ۱۲۰ فاکتور به جمع ۴۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال صادر میشود. بدون گره محلی، فروشنده یا فروش را متوقف میکند یا روی کاغذ مینویسد و بعداً دوباره وارد میکند؛ هر ورود دوباره، خطر جاافتادن یا دوبار ثبت شدن را دارد. با گره محلی، ۱۲۰ فاکتور با شماره ترتیبی ثبت و پس از برقراری اتصال فرستاده میشوند و کنترل همگامسازی فقط دو عدد را مقایسه میکند: تعداد و جمع مبلغ. صورتحساب الکترونیکی این فروشها، در هر معماری، باید طبق قواعد سامانه مؤدیان صادر و ارسال شود. [۱] [۵]
پرسش بعدی این است که آیا این شعبه اصلاً به زیرساخت مه نیاز دارد. اگر قطع اتصال ماهی چهار بار و هر بار سه ساعت رخ دهد، فروشی که در معرض توقف یا ثبت دستی است ماهانه به ۱٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میرسد و هزینه یک گره محلی مدیریتشده را باید با همین عدد و با هزینه خطاهای ورود دوباره سنجید. اگر قطع اتصال سالی چند بار و کوتاه است، یک روال جایگزین مکتوب، مثل دفترچه فاکتور شمارهدار و ثبت همان روز، ارزانتر است. NIST هم مه را لایه اجباری نمیداند و معماری را تابع کاربرد میداند؛ راهنمای پشتیبانگیری آمریکا هم مزیت ابر را دسترسی از هر جا و معایبش را وابستگی به اینترنت و قفل شدن در یک ارائهدهنده میشمارد. [۱] [۴]
- کنترل تعداد: ۱۲۰ فاکتور در گره محلی، ۱۲۰ فاکتور رسیده به دفتر مرکزی، بدون شماره تکراری یا جاافتاده.
- کنترل مبلغ: جمع ۴۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در شعبه برابر جمع فروش ثبتشده آن سه ساعت در دفتر مرکزی.
- کنترل پرداخت: سهم کارتخوان در این مبلغ با واریزی بانک همان روز تطبیق داده شود.
- کنترل مالیاتی: همه ۱۲۰ فاکتور صورتحساب الکترونیکی دارند و وضعیت ارسالشان معلوم است.
خطاهای رایج و چکلیست تصمیم درباره رایانش مه
رایجترین خطا این است که هر سرور محلی را مه بنامیم. گره مه در تعریف NIST مدیریتشده و هماهنگ با بقیه خوشه است؛ سرور شعبهای که دفتر جداگانه نگه میدارد و ماهی یک بار با فایل اکسل به مرکز گزارش میدهد، مه نیست، جزیره داده است. خطای دوم، فراموش کردن امنیت لبه است. راهنمای پشتیبانگیری آمریکا برای هر رسانه و دستگاهی که داده را بیرون از مرکز نگه میدارد، رمزگذاری، حفاظت فیزیکی، دیواره آتش و ضدبدافزار را توصیه میکند و هشدار میدهد نسخههای چرخشی میتوانند خرابی یا بدافزار را از فایل اصلی به نسخه پشتیبان هم ببرند. [۱] [۴]
خطای سوم خرید برچسب است. هر فروشندهای که محصولش را مه یا لبه مینامد، باید بتواند چهار پرسش را جواب دهد: دفتر مرجع کجاست، همگامسازی با چه سازوکاری و در چه فاصلهای انجام میشود، اختلاف چگونه کشف و حل میشود و وضعیت گرهها از کجا پایش میشود. در مدل NIST، مدیریتپذیری یکی از ویژگیهای گره مه است: گرهها را سامانههایی مدیریت و هماهنگ میکنند که بیشتر عملیات روزمره را خودکار انجام میدهند. اگر فروشنده نمیتواند پایش و هماهنگی گرهها را نشان دهد، آنچه میفروشد چند سرور پراکنده است که نگهداریاش با خود شماست. [۱]
- کدام رویدادها در لبه رخ میدهند و قطع اتصال چند ساعته چه هزینهای دارد؟
- دفتر مرکزی مرجع نهایی حسابهاست و گره محلی فقط ثبت و ارسال میکند؟
- شمارهگذاری محلی تکراری نمیشود و قاعده حل اختلاف مکتوب است؟
- کنترل تعداد و مبلغ پس از هر همگامسازی خودکار انجام میشود؟
- دستگاههای لبه رمزگذاری، بهروزرسانی و حفاظت فیزیکی دارند؟
- صورتحساب الکترونیکی فروشهای دوره قطع اتصال طبق قواعد سامانه مؤدیان صادر میشود؟
منابع مستقیم
- NIST SP ۵۰۰-۳۲۵، Fog Computing Conceptual Model؛ فصل دوم، مدل مفهومی رایانش مه مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)
- NIST SP ۸۰۰-۱۴۵، The NIST Definition of Cloud Computing (سپتامبر ۲۰۱۱) مرکز منابع امنیت رایانه NIST
- IEEE ۱۹۳۴، استاندارد پذیرش معماری مرجع اوپنفاگ برای رایانش مه مخزن استانداردهای StandICT.eu، مرجع اطلاعات استاندارد IEEE
- Data Backup Options؛ مزایا، معایب و امنیت ذخیره ابری، دیسک داخلی و رسانه جداشدنی پل روجیرو و متیو هکاتورن، دانشگاه کارنگی ملون برای US-CERT؛ میزبانی CISA
- قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان؛ بند ب ماده ۱ تعریف پایانه فروشگاهی اختبار؛ متن قانون
- حسابداری ابری ژرفبان؛ نیاز نسخه ابری به اینترنت، نصب روی سرور شرکت و پشتیبانگیری ژرفبان
- فهرست قابلیتهای فعال ژرفبان؛ باسکول و توزین و ارسال از رایانه باسکول ژرفبان
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
زیرساخت نرمافزار مالی به زبان مدیر مالی؛ از IIS و دیتابیس تا Docker و CDN
مدیر مالی لازم نیست معمار ابر باشد؛ اما باید مسیر هر درخواست تا ثبت پایدار، مرز مسئولیتها، نقاط شکست و شاهد بازیابی را بفهمد تا واژههای فنی به ریسک قراردادی ترجمه شوند.
خواندن گزارش
رایانش ابری چیست؟ کاربرد فناوری رایانش ابری
این راهنما موضوع «رایانش ابری چیست؟ کاربرد فناوری رایانش ابری» را از ادعای کلی به یک فرایند قابلآزمون تبدیل میکند: منبع معتبر، ورودی و خروجی، کنترل پیشگیرانه و کشفکننده، ثبت مالی و محدودیتهای تصمیم.
خواندن گزارش
نرمافزار ابری SaaS چیست؟ تعریف، ریسکها و ثبت حسابداری اشتراک
در SaaS شما برنامه را نمیخرید و نصب نمیکنید؛ حق دسترسی به برنامهای را میخرید که ارائهدهنده روی زیرساخت خودش اجرا و نگهداری میکند. این تفاوت هم قرارداد را عوض میکند و هم ثبت حسابداری را: طبق تفسیر کمیته تفسیر IFRS، اشتراک SaaS معمولاً خدمت است، نه دارایی نامشهود.
خواندن گزارش
سرویس IaaS چیست؟ زیرساخت بهعنوان سرویس، مسئولیت مشترک و هزینه به ریال
در IaaS ارائهدهنده سختافزار، شبکه و مرکز داده را اداره میکند و شما سیستمعامل، داده و نرمافزار را. این تقسیم کار هزینه را از دارایی ثابت به هزینه دورهای میبرد، اما وصله امنیتی سیستمعامل، پشتیبانگیری و پیکربندی دیواره آتش همچنان کار خود شماست.
خواندن گزارش
حسابداری ابری برای چه کسبوکاری مناسب است؟ راهنمای انتخاب و پشتیبان
ابر میتواند راهاندازی، دسترسی و نگهداری را سادهتر کند، اما اینترنت، قرارداد، مسئولیت امنیت و خروج داده را حذف نمیکند. تصمیم درست از فرایند حیاتی، تحمل توقف و آزمون بازیابی شروع میشود.
خواندن گزارش
آشنایی با کاربرد رایانش ابری در حسابداری
این راهنما موضوع «آشنایی با کاربرد رایانش ابری در حسابداری» را از ادعای کلی به یک فرایند قابلآزمون تبدیل میکند: منبع معتبر، ورودی و خروجی، کنترل پیشگیرانه و کشفکننده، ثبت مالی و محدودیتهای تصمیم.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.