نرمافزار ابری SaaS چیست؟ تعریف، ریسکها و ثبت حسابداری اشتراک
در SaaS شما برنامه را نمیخرید و نصب نمیکنید؛ حق دسترسی به برنامهای را میخرید که ارائهدهنده روی زیرساخت خودش اجرا و نگهداری میکند. این تفاوت هم قرارداد را عوض میکند و هم ثبت حسابداری را: طبق تفسیر کمیته تفسیر IFRS، اشتراک SaaS معمولاً خدمت است، نه دارایی نامشهود.
SaaS چیست؟ تعریف دقیق خدمات ابری نرمافزار
SaaS مخفف «نرمافزار بهعنوان سرویس» است. مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا در نشریه ویژه ۸۰۰-۱۴۵، که نسخه نهایی آن در مهر ۱۳۹۰ برابر با سپتامبر ۲۰۱۱ منتشر شد، آن را اینطور تعریف میکند: قابلیتی که به مصرفکننده داده میشود، استفاده از برنامههای ارائهدهنده است که روی زیرساخت ابری اجرا میشوند. برنامه از دستگاههای مختلف و معمولاً با مرورگر در دسترس است و مصرفکننده زیرساخت زیرین، یعنی شبکه، سرورها، سیستمعامل، ذخیرهسازی و حتی قابلیتهای خود برنامه را مدیریت یا کنترل نمیکند؛ جز تنظیمات محدودی که مخصوص کاربر است. [۱]
همان نشریه رایانش ابری را مدلی برای دسترسی شبکهای و فوری به مجموعه مشترکی از منابع قابل پیکربندی، مثل شبکه، سرور، ذخیرهسازی، برنامه و سرویس، معرفی میکند که با کمترین تلاش مدیریتی یا تعامل با ارائهدهنده تخصیص و آزاد میشوند. این مدل پنج ویژگی اساسی، سه مدل خدمت و چهار مدل استقرار دارد. سه مدل خدمت SaaS، PaaS و IaaS هستند: در SaaS برنامه آماده را استفاده میکنید، در PaaS برنامه خودتان را روی سکوی ارائهدهنده اجرا میکنید و در IaaS زیرساخت پردازش و ذخیرهسازی را اجاره میکنید و بقیه کار با شماست. [۲]
دو اشتباه رایج را همین تعریف کنار میزند. اول، «تحت وب» بودن بهتنهایی SaaS نیست؛ برنامهای که با مرورگر باز میشود ممکن است روی سرور خود شرکت نصب شده باشد و همه مسئولیت سرور، پشتیبان و بهروزرسانی با خود شرکت باشد. دوم، SaaS یعنی نبودن هیچ کنترلی نیست؛ تعریف NIST صریحاً تنظیمات کاربری را در اختیار مشتری میگذارد، پس تعریف کاربران، نقشها و دسترسیها همچنان کار خود شرکت است. [۱]
SaaS در کار مالی ایران؛ از نرمافزار حسابداری تا سامانه مؤدیان
قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، در متن اصلاحی تیر ۱۴۰۴، نمونه روشنی از جای خدمات ابری در کار مالی ایران است. طبق این قانون، صورتحساب الکترونیکی را فروشنده از طریق سامانه مؤدیان صادر میکند و اتصال به سامانه با ابزارهای مختلف، از رایانه شخصی تا سامانههای ابری، ممکن است. قانون «شرکتهای معتمد ارائهکننده خدمات مالیاتی» را هم تعریف کرده است: اشخاص حقوقی دارای پروانه که طبق ضوابط سازمان امور مالیاتی کار میکنند. یعنی بخشی از خدمات مالیاتی خودش به شکل سرویس ارائه میشود، اما استفاده از شرکت معتمد برای همه مؤدیان اجباری نیست. [۴]
برای مدیر مالی، انتخاب SaaS یک جابهجایی مسئولیت است. طبق تعریف NIST، زیرساخت، سیستمعامل و نگهداری برنامه با ارائهدهنده است؛ پس کیفیت پشتیبانگیری، امنیت سرور و زمان بهروزرسانی هم دیگر در کنترل مستقیم شرکت نیست و فقط از راه قرارداد قابل مطالبه است. در مقابل، شرکت از خرید سرور، نصب نسخهها و نگهداری فنی رها میشود و میتواند از هر شعبه یا کارگاهی که اینترنت دارد، به همان دفاتر دسترسی داشته باشد. [۱]
همین تعریف نشان میدهد SaaS برای چه کسی مناسب نیست. وقتی NIST رایانش ابری را بر دسترسی شبکهای و فوری به منابع مشترک بنا میکند، کارگاه یا شعبهای که اینترنت پایداری ندارد، بخشی از روز را بیدفتر میماند. سازمانی هم که سیاست دادهاش نگهداری اطلاعات مالی بیرون از شبکه خودش را مجاز نمیداند، یا باید نسخه نصب روی سرور خودش را بخواهد یا پیش از هر چیز درباره محل داده با ارائهدهنده به توافق کتبی برسد. این دو پرسش را پیش از مقایسه قیمت اشتراکها جواب دهید. [۲]
ثبت حسابداری اشتراک SaaS؛ دارایی نامشهود یا هزینه؟
کمیته تفسیر IFRS به این پرسش پاسخ داده است. در تصمیم دستور کاری که در بهروزرسانی اسفند ۱۳۹۹ برابر با مارس ۲۰۲۱ آمد و در آوریل ۲۰۲۱ نهایی شد، کمیته توضیح میدهد که حق دریافت دسترسی به نرمافزار ارائهدهنده در قرارداد SaaS، دارایی نرمافزاری به مشتری نمیدهد و دسترسی به نرمافزار خدمتی است که مشتری در طول قرارداد دریافت میکند. نتیجه عملی: مبلغ اشتراک دارایی نامشهود نیست؛ اگر از پیش پرداخت شود، پیشپرداخت است و به نسبت دوره دسترسی هزینه میشود. [۳]
همان تصمیم تکلیف هزینه پیکربندی و سفارشیسازی را هم روشن کرده است. مشتری معمولاً برای این هزینهها دارایی نامشهود شناسایی نمیکند، چون نرمافزار را کنترل نمیکند؛ مگر در موارد خاصی که کد اضافی قابلشناسایی و تحت کنترل مشتری ساخته شود. اگر خدمت پیکربندی از دسترسی متمایز باشد، هزینه هنگام انجام پیکربندی شناسایی میشود و اگر متمایز نباشد، در طول دورهای که ارائهدهنده دسترسی میدهد. در هر دو حالت، مبلغی که پیش از دریافت خدمت پرداخت شده، پیشپرداخت است. [۳]
مثال عددی: اشتراک سالانه، هزینه راهاندازی و ارزش افزوده
فرض کنید شرکتی با سال مالی منطبق بر سال شمسی، در اول مهر ۱۴۰۵ اشتراک دوازدهماهه یک نرمافزار حسابداری ابری را به مبلغ ۲۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میخرد و همان ارائهدهنده برای راهاندازی و پیکربندی دفاتر ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال دریافت میکند. فرض کنید پیکربندی از دسترسی متمایز نیست، چون بدون اشتراک ارزشی ندارد. با نرخ عمومی ده درصدی ارزش افزوده در ۱۴۰۵، مالیات و عوارض این خرید ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و مبلغ پرداختی ۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. مالیات خرید، اگر صورتحساب معتبر صادر شده باشد، طبق ماده ۱۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده از مالیات فروش شرکت کسر میشود و هزینه نیست. [۶] [۵]
چون پیکربندی متمایز نیست، کل ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در طول دوازده ماه دسترسی، ماهانه ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، هزینه میشود. تا پایان اسفند ۱۴۰۵، شش ماه یعنی ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال هزینه شده و ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بهعنوان پیشپرداخت در ترازنامه میماند. اگر پیکربندی خدمتی متمایز بود و در مهر انجام میشد، همان ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در مهر هزینه میشد و فقط اشتراک، ماهانه ۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، تقسیط میشد. ثبت کل مبلغ بهعنوان دارایی نامشهود و استهلاک آن، با تحلیل کمیته تفسیر سازگار نیست. [۳]
- پرداخت در اول مهر – بدهکار پیشپرداخت اشتراک نرمافزار ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و بدهکار مالیات و عوارض ارزش افزوده خرید ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار بانک ۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- پایان هر ماه – بدهکار هزینه اشتراک نرمافزار ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار پیشپرداخت اشتراک نرمافزار ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- مانده پایان ۱۴۰۵ – پیشپرداخت اشتراک نرمافزار ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
پیش از امضای قرارداد SaaS چه چیزهایی باید کتبی شود؟
چون در SaaS زیرساخت و برنامه در کنترل ارائهدهنده است، قرارداد تنها جایی است که مشتری میتواند حقوقش را تعریف کند. برای نرمافزار مالی، پنج موضوع حیاتیاند: محل نگهداری داده و اینکه چه کسانی از تیم ارائهدهنده به آن دسترسی دارند؛ دوره و آزمون پشتیبانگیری و بازیابی؛ قالب و زمان خروجی گرفتن کامل داده، بهویژه دفاتر و پیوستها؛ تکلیف داده پس از پایان قرارداد و حذف آن؛ و تعهد کتبی درباره دسترسپذیری و زمان پاسخ پشتیبانی، به جای وعده شفاهی. [۱]
موضوع ششم، داده مالیاتی است. اگر نرمافزار ابری صورتحسابها را به سامانه مؤدیان میفرستد یا از کارپوشه میخواند، قرارداد باید بگوید مسئولیت ارسال، نگهداری کلید و پیگیری خطا با کیست. قانون پایانههای فروشگاهی، مرجع نهایی ثبت و صدور صورتحساب را سامانه مؤدیان میداند و شرکتهای معتمد را اشخاص دارای پروانه سازمان؛ پس پیش از سپردن این کار به هر سرویس، بدانید آن سرویس در کدام نقش کار میکند. [۴]
اشتباههای رایج در خرید و ثبت SaaS
در حسابداری، رایجترین اشتباه سرمایهای کردن اشتراک یا هزینه پیکربندی است، در حالی که کمیته تفسیر IFRS آن را خدمت میداند. اشتباه دوم، هزینه کردن کل اشتراک سالانه در ماه پرداخت است که سود همان ماه را کم و سود ماههای بعد را زیاد نشان میدهد. اشتباه سوم، از دست دادن اعتبار مالیات خرید است؛ وقتی صورتحساب الکترونیکی معتبر گرفته نشود، مالیات ده درصدی بهجای کسر از مالیات فروش، به هزینه تبدیل میشود. [۳] [۵]
در خرید، اشتباه رایج یکی گرفتن «تحت وب» با «ابری» و فرض کردن اینکه پشتیبانگیری خودبهخود با ارائهدهنده است. اشتباه دیگر، نپرسیدن مسیر خروج است: شرکتی که نداند در پایان قرارداد دادهاش را در چه قالبی و تا کی تحویل میگیرد، عملاً به ارائهدهنده وابسته شده است. و اشتباه آخر، واگذاشتن مدیریت دسترسیها به ارائهدهنده است؛ طبق تعریف NIST، تنظیمات کاربری با خود مشتری است. [۱]
چکلیست انتخاب و ثبت SaaS برای مدیر مالی
این فهرست را پیش از امضای قرارداد و هنگام ثبت نخستین پرداخت مرور کنید. بندهای اول از تعریف NIST و تقسیم مسئولیت در مدل SaaS میآیند و بندهای آخر از تحلیل کمیته تفسیر IFRS و ماده ۱۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده. [۱] [۳] [۵]
- محل نگهداری داده و افرادی که به آن دسترسی دارند در قرارداد آمده است؟
- دوره پشتیبانگیری، آزمون بازیابی و قالب خروجی کامل داده مشخص است؟
- تکلیف داده پس از پایان قرارداد و مهلت تحویل آن نوشته شده است؟
- نقشها و دسترسی کاربران را خود شرکت تعریف و بازبینی میکند؟
- اشتراک سالانه بهعنوان پیشپرداخت ثبت و ماهانه هزینه میشود؟
- متمایز بودن یا نبودن خدمت پیکربندی تحلیل و مستند شده است؟
- برای اشتراک صورتحساب الکترونیکی معتبر گرفته شده تا مالیات خرید قابل کسر باشد؟
منابع مستقیم
- تعریف نرمافزار بهعنوان سرویس در واژهنامه NIST، به نقل از نشریه ویژه ۸۰۰-۱۴۵ مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)
- نشریه ویژه ۸۰۰-۱۴۵؛ تعریف رایانش ابری از NIST مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)
- بهروزرسانی کمیته تفسیر IFRS، مارس ۲۰۲۱؛ تصمیم دستور کار درباره هزینه پیکربندی یا سفارشیسازی در قرارداد رایانش ابری بنیاد IFRS
- قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان با اصلاحات تیر ۱۴۰۴؛ مواد ۱، ۲، ۵ و ۲۶ اختبار؛ متن قانون
- ماده ۱۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده؛ کسر مالیات پرداختی خرید از مالیات فروش همراه یار مالیاتی
- احکام مالیاتی ۱۴۰۵؛ نرخ ده درصدی مالیات بر ارزش افزوده (خرداد ۱۴۰۵) سرای حسابدار
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
حسابداری ابری برای چه کسبوکاری مناسب است؟ راهنمای انتخاب و پشتیبان
ابر میتواند راهاندازی، دسترسی و نگهداری را سادهتر کند، اما اینترنت، قرارداد، مسئولیت امنیت و خروج داده را حذف نمیکند. تصمیم درست از فرایند حیاتی، تحمل توقف و آزمون بازیابی شروع میشود.
خواندن گزارش
زیرساخت نرمافزار مالی به زبان مدیر مالی؛ از IIS و دیتابیس تا Docker و CDN
مدیر مالی لازم نیست معمار ابر باشد؛ اما باید مسیر هر درخواست تا ثبت پایدار، مرز مسئولیتها، نقاط شکست و شاهد بازیابی را بفهمد تا واژههای فنی به ریسک قراردادی ترجمه شوند.
خواندن گزارش
سرویس IaaS چیست؟ زیرساخت بهعنوان سرویس، مسئولیت مشترک و هزینه به ریال
در IaaS ارائهدهنده سختافزار، شبکه و مرکز داده را اداره میکند و شما سیستمعامل، داده و نرمافزار را. این تقسیم کار هزینه را از دارایی ثابت به هزینه دورهای میبرد، اما وصله امنیتی سیستمعامل، پشتیبانگیری و پیکربندی دیواره آتش همچنان کار خود شماست.
خواندن گزارش
SLA چیست؟ راهنمای سنجش سطح خدمت و پشتیبانی ۲۴/۷
عبارتهایی مانند «آپتایم بالا» و «پشتیبانی شبانهروزی» بدون دامنه، فرمول، شدت رخداد و پیامد نقض قابل سنجش نیستند. یک SLA خوب وعده بازاریابی را به مسئول، داده و اقدام قراردادی تبدیل میکند.
خواندن گزارش
رایانش مه (Fog computing) چیست؟ تعریف NIST، تفاوت با ابر و لبه و کاربرد مالی
رایانش مه لایهای از گرههای محاسباتی میان دستگاههای هوشمند و ابر است که داده را نزدیک محل تولید پردازش میکند. برای واحد مالی، ارزشش در شعبه، انبار و صندوقی است که نباید با قطع اتصال از کار بیفتد؛ اما مرجع نهایی حسابها همچنان دفتر مرکزی میماند.
خواندن گزارش
فضای ابری رایگان؛ سهمیهها، ریسک تحریم و نگهداری امن فایلهای حسابداری
فضای ابری رایگان برای عکس و فایل شخصی کافی است، اما وقتی پای نسخه پشتیبان دفاتر، فیش حقوق و صورتحسابها وسط است، سه پرسش از گیگابایت مهمتر است: داده کجا و تحت کدام قانون نگه داشته میشود، اگر حساب بسته شود چه میشود و آیا فایل پیش از بارگذاری رمزگذاری شده است.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.