روشهای قیمتگذاری موجودی کالا؛ سیستم دائمی و ادواری و بهای تمامشده طبق استاندارد ۸
قیمتگذاری موجودی دو تصمیم جداست: موجودی را دائمی ثبت میکنید یا ادواری، و بها را با کدام فرمول به کالای فروشرفته و مانده میدهید. استاندارد ۸ فقط شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده و میانگین موزون را میپذیرد و همان داده با میانگین متحرک و میانگین دورهای دو عدد متفاوت میدهد.
روشهای نگهداری و قیمتگذاری موجودی کالا؛ دو تصمیم جدا
وقتی از روشهای قیمتگذاری موجودی کالا حرف میزنیم، در واقع دو تصمیم را با هم قاطی میکنیم. تصمیم اول این است که موجودی چگونه ثبت و نگهداری شود: دائمی، یعنی هر خرید و هر فروش همان لحظه حساب موجودی و بهای کالای فروشرفته را تغییر دهد، یا ادواری، یعنی خریدها در حساب خرید جمع شوند و موجودی و بهای فروش در پایان دوره با شمارش و محاسبه به دست آید. تصمیم دوم این است که بها با کدام فرمول میان کالای فروشرفته و کالای مانده تقسیم شود. استاندارد حسابداری ۸ برای تصمیم اول قاعده جداگانهای ندارد، اما در بند ۲۴ صریحاً میگوید میانگین موزون را میتوان از طریق محاسبه دائمی، یعنی میانگین موزون متحرک، یا محاسبه ادواری مثل میانگین سالانه یا ششماهه به دست آورد. [۱] [۲]
برای تصمیم دوم، استاندارد مرز روشنی گذاشته است. بند ۲۲ شش روش رایج را نام میبرد: اولین صادره از اولین وارده، میانگین موزون، شناسایی ویژه، اولین صادره از آخرین وارده، موجودی پایه و خردهفروشی. اما بند ۲۹ میگوید بهای تمامشده باید با شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده یا میانگین موزون محاسبه شود و بند ۳۰ دو روش موجودی پایه و اولین صادره از آخرین وارده را مناسب نمیداند، چون مانده موجودی را به قیمتهایی نشان میدهند که هیچ رابطهای با سطح اخیر مخارج ندارد و با کاهش موجودی، قیمتهای قدیمی به سود و زیان راه پیدا میکنند. شناسایی ویژه هم طبق بند ۲۵ فقط برای اقلامی مناسب است که جدا از هم قابل تشخیصاند. [۱]
در سیستم دائمی و ادواری، فقط یکی از این فرمولها به زمانبندی حساس است. در اولین صادره از اولین وارده، قدیمیترین بها همیشه اول خارج میشود و نتیجه در هر دو سیستم یکسان است؛ اما در میانگین موزون، سیستم دائمی بعد از هر خرید میانگین تازه میسازد و سیستم ادواری یک میانگین برای کل دوره حساب میکند. مقایسه اولین صادره از اولین وارده با میانگین و اثر فروش به قیمت خرید را در راهنمای جداگانهای آوردهایم؛ این مطلب روی چیزی تمرکز دارد که در بها مینشیند، فرق میانگین متحرک و دورهای، روشهای تقریبی و سازوکار کاهش ارزش. [۲] [۱]
چه مخارجی به بهای تمامشده موجودی میرسد و چه چیزی نمیرسد؟
بند ۶ استاندارد ۸ بهای تمامشده را مجموع مخارج خرید، مخارج تبدیل و سایر مخارجی میداند که برای رساندن کالا به مکان و شرایط فعلی آن تحمل شده است. طبق بند ۷، مخارج خرید شامل بهای خرید و هر مخرجی است که مستقیماً به خرید مربوط میشود، مثل حقوق و عوارض گمرکی و حمل، و تخفیف تجاری از بهای خرید کسر میشود. بند ۸ دو استثنای ایرانی هم دارد: مخارج تأمین مالی واردات به شکل یوزانس، به شرطی که واردات نقدی طبق مقررات مجاز نباشد، و در شرایط استثنایی طبق استاندارد ۱۶، مابهالتفاوت ریالی ناشی از افزایش قابل ملاحظه نرخ رسمی ارز، اگر بتوان آن را به آحاد کالای خریداریشده تخصیص داد. [۱]
برای کالای ساختهشده، مخارج تبدیل اضافه میشود: کار مستقیم و سربار تولید، اعم از ثابت و متغیر. بند ۱۱ میگوید سربار ثابت بر مبنای ظرفیت معمول تخصیص مییابد، یعنی متوسط تولیدی که در شرایط عادی و با احتساب توقفهای برنامهریزیشده انتظار میرود؛ سطح واقعی تولید فقط وقتی ملاک است که به سطح معمول نزدیک باشد. بند ۱۳ یک عادت رایج را رد میکند: اگر احتیاط لازم است، باید در تعیین خالص ارزش فروش اعمال شود، نه با حذف بخشی از سربار از بهای تمامشده. [۱]
بند ۱۸ نمونه مخارجی را آورده که در بها نمینشینند و در دوره وقوع هزینه میشوند: مبالغ غیرعادی ضایعات مواد، دستمزد و سایر مخارج تولید؛ مخارج انبارداری، جز انبارداری میان مراحل تولید؛ سربار اداری که در رساندن کالا به مکان و شرایط فعلی نقشی ندارد؛ و مخارج فروش. طبق بند ۱۹ مخارج مدیریت عمومی هم جزو مخارج تبدیل نیست، هرچند در واحدهای کوچک میتوان آن را با مبنای منصفانه میان تولید، فروش و اداری تقسیم کرد. مخارج تأمین مالی فقط در شرایط استاندارد ۱۳ به بها اضافه میشود. [۱]
مثال عددی؛ یک داده با میانگین متحرک، میانگین ماهانه و اولین صادره از اولین وارده
کالایی در ابتدای مهر ۱۴۰۵، ۱۰۰ واحد موجودی به بهای هر واحد ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، یعنی ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، دارد. ۱۰ مهر ۲۰۰ واحد به بهای واحد ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال خریده میشود؛ این رقم شامل کرایه حمل خرید است و تخفیف تجاری از آن کم شده، پس جمع خرید ۴۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. ۱۵ مهر ۱۵۰ واحد فروخته میشود، ۲۰ مهر ۱۰۰ واحد به بهای واحد ۲٬۶۰۰٬۰۰۰ ریال، یعنی ۲۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، خریده میشود و ۲۸ مهر ۱۲۰ واحد دیگر فروش میرود. جمع کالای آماده فروش ۴۰۰ واحد و ۹۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. با میانگین متحرک، پس از خرید ۱۰ مهر میانگین ۲٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال میشود و فروش ۱۵ مهر ۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بها دارد. پس از خرید ۲۰ مهر، ۲۵۰ واحد به ارزش ۵۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال داریم و میانگین ۲٬۳۶۰٬۰۰۰ ریال است، پس فروش ۲۸ مهر ۲۸۳٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال بها دارد. جمع بهای فروش ۶۱۳٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال و مانده ۱۳۰ واحد به ارزش ۳۰۶٬۸۰۰٬۰۰۰ ریال است. [۱] [۲]
اگر همین داده با میانگین ماهانه، یعنی محاسبه ادواری، قیمتگذاری شود، میانگین یک بار در پایان مهر حساب میشود: ۹۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال تقسیم بر ۴۰۰ واحد، یعنی ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال. بهای ۲۷۰ واحد فروشرفته ۶۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و مانده ۲۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میشود؛ ۷٬۸۰۰٬۰۰۰ ریال بیشتر از میانگین متحرک در بهای فروش. با اولین صادره از اولین وارده، ۱۰۰ واحد اول به ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ و ۱۷۰ واحد بعدی به ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال خارج میشوند؛ بهای فروش ۵۹۱٬۰۰۰٬۰۰۰ و مانده ۳۲۹٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است و این نتیجه در سیستم دائمی و ادواری یکی است. هیچکدام غلط نیست؛ آنچه غلط است، عوض کردن روش از دورهای به دوره دیگر بدون دلیل و افشاست. [۲] [۱]
- سیستم دائمی، خرید ۱۰ مهر: بدهکار موجودی کالا ۴۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار حسابهای پرداختنی ۴۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- سیستم دائمی، فروش ۱۵ مهر با میانگین متحرک: بدهکار بهای تمامشده کالای فروشرفته ۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار موجودی کالا ۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ ثبت درآمد فروش جداگانه است.
- سیستم ادواری: خریدهای مهر در حساب خرید جمع میشود و در پایان دوره، موجودی پایان ۲۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال با سند اصلاحی جایگزین موجودی اول دوره میشود و بهای فروش ۶۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال از تفاوت به دست میآید.
- در هر سه روش، جمع بهای فروش و مانده پایان دوره باید با ۹۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال کالای آماده فروش برابر باشد؛ این سادهترین کنترل محاسبه است.
هزینهیابی استاندارد و روش خردهفروشی؛ میانبر با شرط
بند ۳۱ استاندارد ۸ دو میانبر را بهخاطر سهولت کار میپذیرد، به یک شرط: نتیجهشان همواره تقریباً با نتیجه روشهای بند ۲۹ یکسان باشد. هزینهیابی استاندارد بها را بر اساس مخارج از پیش تعیینشده هر دوره میسنجد و طبق بند ۳۵ باید مکرراً بازنگری شود تا رابطه معقولی با بهای واقعی دوره داشته باشد. روش خردهفروشی طبق بند ۳۳ برای واحدهای خردهفروشی با تعداد زیاد کالاهای متفاوت و سریعاً در حال تغییر است: موجودی به قیمت فروش منهای درصد معمول سود ناخالص نشان داده میشود و فقط وقتی پذیرفتنی است که تنها روش عملی برای رسیدن به رقم تقریبی بها باشد. فروشگاهی که حاشیه سود گروههای کالایش خیلی متفاوت است، با یک درصد واحد برای کل فروشگاه به این تقریب نمیرسد. [۱]
این چارچوب با استاندارد بینالمللی همراستاست. بند ۵۴ استاندارد ۸ میگوید با اجرای الزامات آن، مفاد استاندارد بینالمللی حسابداری ۲ هم رعایت میشود. خلاصه رسمی بنیاد استانداردهای بینالمللی گزارشگری مالی هم همین منطق را دارد: اقلامی که معمولاً جایگزینپذیر نیستند با شناسایی ویژه و اقلام جایگزینپذیر با اولین صادره از اولین وارده یا میانگین موزون بهاگذاری میشوند، موجودی به اقل بهای تمامشده و خالص ارزش فروش اندازهگیری میشود و هر کاهش ارزش در دوره وقوع هزینه است. [۱] [۳]
اقل بهای تمامشده و خالص ارزش فروش در عمل
خالص ارزش فروش طبق بند ۳۶، بهای فروش قلم پس از کسر مخارج تکمیل و مخارج بازاریابی، فروش و توزیع مستقیماً مربوط است. بند ۳۷ مقایسه جمع کل خالص ارزش فروش با جمع کل بها را رد میکند، چون زیان قابل پیشبینی یک قلم را با سود تحققنیافته قلم دیگر تهاتر میکند؛ مقایسه قلم به قلم است یا در گروه کالاهای واقعاً مشابه. طبق بند ۳۸، اگر شرایطی که باعث کاهش ارزش شده بود از میان برود، مبلغ تا خالص ارزش فروش جدید و حداکثر به اندازه کاهش قبلی برگشت داده میشود. بند ۴۰ میگوید مواد اولیهای که محصول ساختهشده از آن هنوز با سود فروش میرود کاهش ارزش نمیخورد و بند ۴۴ برآورد خالص ارزش فروش بر پایه نوسان موقت قیمت را نمیپذیرد. محاسبان هم در شرح بهروزشده استاندارد ۸ همین قاعده را خلاصه کرده که کاهش ارزش بهعنوان هزینه در سود و زیان شناسایی میشود. [۱] [۴]
در مثال بالا، فرض کنید در پایان مهر قیمت فروش هر واحد ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال و مخارج فروش و توزیع هر واحد ۲۵۰٬۰۰۰ ریال است؛ خالص ارزش فروش واحد ۲٬۲۵۰٬۰۰۰ ریال میشود. با میانگین متحرک، مانده ۱۳۰ واحد به بهای ۳۰۶٬۸۰۰٬۰۰۰ ریال است و خالص ارزش فروش آن ۲۹۲٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال؛ پس ۱۴٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال کاهش ارزش باید همان دوره هزینه شود. با میانگین ماهانه، بهای مانده ۲۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و کاهش ارزش ۶٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال است. یعنی انتخاب فرمول، نه فقط بهای فروش، بلکه مبلغ کاهش ارزش را هم تغییر میدهد و به همین دلیل باید از ابتدای سال روشن و ثابت باشد. [۱]
بندهای ۴۹ تا ۵۲ استاندارد ۸ افشای رویه، از جمله روش تعیین بها، مبلغ هر طبقه عمده موجودی، مبلغ کاهش ارزش پس از کسر برگشتها، بهای موجودی فروشرفته و موجودی در وثیقه را میخواهند. برای پرونده مالیاتی هم این عددها بیاثر نیستند: طبق ماده ۳ آییننامه اجرایی ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم، اظهارنامه صاحبان مشاغل گروه اول و دوم باید موجودی مواد و کالا در اول و پایان دوره را نشان دهد. موجودیای که در دفاتر به یک روش و در اظهارنامه به روش دیگر حساب شده، سؤالبرانگیز است. [۱] [۵]
- ثبت کاهش ارزش: بدهکار هزینه کاهش ارزش موجودی یا بهای تمامشده کالای فروشرفته ۱۴٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار ذخیره کاهش ارزش موجودی ۱۴٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال.
- برگشت در دوره بعد، اگر قیمت بازگشت: بدهکار ذخیره کاهش ارزش موجودی، بستانکار همان هزینه، حداکثر تا ۱۴٬۳۰۰٬۰۰۰ ریال.
اشتباههای رایج و چکلیست قیمتگذاری موجودی
اشتباههای پرتکرار در قیمتگذاری موجودی معمولاً از یکی گرفتن دو تصمیم اول مطلب میآیند: نرمافزار انبار با میانگین متحرک کار میکند ولی گزارش پایان سال با میانگین سالانه دستی بازسازی میشود؛ کرایه حمل خرید به هزینههای عمومی میرود و بها کمتر از واقع نشان داده میشود؛ سربار ثابت تولید در ماههای کمکاری بر کل تولید کم سرشکن میشود و بهای واحد بالا میرود؛ یا کاهش ارزش با مقایسه جمع کلها حساب میشود. هر کدام از اینها خلاف یکی از بندهای ۷، ۱۱، ۲۴ یا ۳۷ استاندارد ۸ است و در حسابرسی دیده میشود. [۱]
- روش نگهداری، دائمی یا ادواری، و فرمول بها برای هر طبقه موجودی از ابتدای سال مکتوب شده است؟
- حمل، حقوق گمرکی و سایر مخارج مستقیم خرید به بها اضافه و تخفیف تجاری از آن کم شده است؟
- سربار ثابت تولید بر مبنای ظرفیت معمول تخصیص یافته و سربار جذبنشده هزینه دوره شده است؟
- ضایعات غیرعادی، انبارداری، سربار اداری و مخارج فروش از بها بیرون ماندهاند؟
- اگر از هزینهیابی استاندارد یا روش خردهفروشی استفاده میشود، تفاوتش با روشهای بند ۲۹ سنجیده و ناچیز است؟
- خالص ارزش فروش قلم به قلم و بر پایه قیمت قابل اتکا، نه نوسان موقت، سنجیده شده است؟
- رویه، طبقات موجودی، کاهش ارزش و بهای فروش در یادداشتها افشا و با اظهارنامه یکی است؟
منابع مستقیم
- استاندارد حسابداری ۸، حسابداری موجودی مواد و کالا (تجدیدنظرشده ۱۳۸۴)؛ بندهای ۴ تا ۱۹، ۲۲ تا ۳۸، ۴۰، ۴۴ و ۴۹ تا ۵۴ سازمان حسابرسی؛ متن رسمی استاندارد
- Inventory and Cost of Goods Sold؛ سیستم دائمی و ادواری، میانگین متحرک و یکسانی نتیجه اولین صادره از اولین وارده AccountingCoach
- استاندارد بینالمللی حسابداری ۲، موجودیها؛ خلاصه رسمی بنیاد IFRS
- استاندارد حسابداری شماره ۸؛ اقل بهای تمامشده و خالص ارزش فروش و انطباق با استاندارد بینالمللی محاسبان، بهروزشده شهریور ۱۴۰۵
- آییننامه اجرایی ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم؛ ماده ۳ اقلام اظهارنامه گروههای اول و دوم وزارت امور اقتصادی و دارایی؛ متن بازنشرشده در پایگاه اختبار
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
فروش کالا به قیمت خرید؛ نگهداری موجودی با FIFO یا میانگین موزون و ثبت سند
«به قیمت خرید میفروشیم» فقط وقتی سود صفر میدهد که قیمت فروش با بهای تمامشدهای برابر باشد که روش ارزیابی موجودی برای همان واحد تعیین میکند. استاندارد حسابداری ۸ فقط شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده و میانگین موزون را میپذیرد و هزینه حمل و عوارض هم جزو بهای خرید است.
خواندن گزارش
موجودی کمگردش؛ چه زمانی خرید را متوقف و کالا را آزاد کنیم؟
قدیمیبودن کالا نه بهتنهایی مجوز حراج است، نه دلیل نگهداشتن آن تا رسیدن قیمت فروش به بهای خرید. این راهنما یک پرونده تصمیم برای توقف تأمین مجدد، انتخاب مسیر مصرف یا فروش و بررسی جداگانه ارزش دفتری میسازد.
خواندن گزارش
مغایرتگیری موجودی انبار؛ از شمارش تا اصلاح ریشهای اختلاف
اختلاف انبار یک عدد برای تعدیل نیست؛ نشانهای است که باید بین مقدار، مالکیت، واحد سنجش، زمان ثبت، وضعیت کالا و بهای آن تفکیک و ریشهیابی شود.
خواندن گزارش
ارزیابی موجودی کالا در پایان سال؛ اقل بهای تمامشده و خالص ارزش فروش
روش قیمتگذاری، مثل میانگین موزون یا اولین صادره از اولین وارده، بهای موجودی را میسازد؛ ارزیابی پایان سال میپرسد آیا همین بها هنوز از فروش برمیگردد. استاندارد حسابداری ۸ جواب را در قاعده اقل بهای تمامشده و خالص ارزش فروش، مقایسه قلمبهقلم و ثبت کاهش ارزش در همان دوره گذاشته است.
خواندن گزارش
کاردکس انبار چیست؟ ستونها، نمونه کاردکس ریالی و محاسبه میانگین موزون
کاردکس انبار برای هر کالا در هر انبار، همه رسیدها و حوالهها را به ترتیب تاریخ با مقدار، بها و مانده پس از هر حرکت نگه میدارد. کاردکس مقداری کار انباردار است و کاردکس ریالی کار حسابدار؛ روش بهای آن باید یکی از سه روش مجاز استاندارد حسابداری ۸ باشد.
خواندن گزارش
تجزیه و ترکیب کالا در نرمافزار فروشگاهی؛ بهای تمامشده، کد کالا و سند انبار
ترکیب کالا یعنی چند کالای موجود را به یک کالای تازه، مثل بسته هدیه، تبدیل کنید و تجزیه یعنی یک کالا را به اجزای قابل فروش بشکنید. هر دو، هویت کالا را عوض میکنند؛ پس کد کالای تازه، بهای تمامشده مستند و سند انبار میخواهند، نه فقط تغییر واحد شمارش.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.