دیتابیس چیست؟ پایگاه داده رابطهای، SQL و تراکنش در نرمافزار حسابداری
دیتابیس جایی است که هر سند، فاکتور و چک نرمافزار حسابداری واقعاً نگه داشته میشود. فرقش با یک فایل اکسل در سه چیز است: ساختار جدولها و کلیدها، تراکنشی که یا کامل ثبت میشود یا اصلاً ثبت نمیشود، و کنترل دسترسی و پشتیبانی که داده را قابل اتکا نگه میدارد.
دیتابیس چیست؟ تعریف پایگاه داده و سیستم مدیریت آن
دیتابیس یا پایگاه داده، به تعریف IBM، مخزنی دیجیتال برای ذخیره، مدیریت و حفاظت از مجموعههای سازمانیافته داده است. خود دادهها بهتنهایی کاری انجام نمیدهند؛ نرمافزاری به نام سیستم مدیریت پایگاه داده یا DBMS واسطه میان داده و کاربران، مدیران پایگاه داده و برنامههاست. این نرمافزار ساختار پایگاه داده را تعریف میکند، فراداده را نگه میدارد، پرسشها را اجرا میکند و افزودن، بهروزرسانی و حذف رکوردها را اداره میکند؛ برخی از این سیستمها امنیت را هم اعمال و عملکرد را پایش میکنند. [۱]
کاربرد دیتابیس در یک شرکت معمولی از آنچه به نظر میرسد گستردهتر است. نرمافزار حسابداری، حقوق و دستمزد، انبار، فروش و حتی سامانه حضور و غیاب هر کدام روی یک پایگاه داده کار میکنند و صفحهای که کاربر میبیند فقط نمایی از جدولهای زیر آن است. وقتی مدیر مالی میپرسد «تراز آزمایشی این ماه چقدر است؟»، در واقع از سیستم مدیریت پایگاه داده میخواهد مبلغ هزاران ردیف سند را بر اساس حساب جمع بزند. کیفیت پاسخ به سه چیز بستگی دارد: ساختار درست جدولها، کامل ثبت شدن هر عملیات و کنترل اینکه چه کسی به چه دادهای دسترسی دارد. [۱]
انواع دیتابیس؛ رابطهای، NoSQL و مدلهای دیگر
IBM انواع پایگاه داده را چنین دستهبندی میکند: پایگاههای پیمایشی قدیمی، در دو شکل سلسلهمراتبی و شبکهای، که امروز کمتر به کار میروند؛ پایگاههای رابطهای که داده را در جدولهایی از سطر و ستون نگه میدارند و نسل NewSQL آنها داده را میان چند سرور توزیع میکند؛ پایگاههای غیررابطهای یا NoSQL که ساختار ثابت ندارند و انواع گرافی، سندمحور، کلید و مقدار و ستون گسترده را در بر میگیرند؛ پایگاههای شیءگرا؛ پایگاههای برداری که در هوش مصنوعی به کار میروند؛ پایگاههای ابری که بهصورت خدمت ارائه میشوند؛ و پایگاههای چندمدلی و درونحافظهای. [۱]
پایه نظری پایگاه داده رابطهای مقاله ادگار کاد با عنوان «مدل رابطهای داده برای بانکهای بزرگ داده مشترک» است که در ژوئن ۱۹۷۰ در شماره ۶ جلد ۱۳ نشریه Communications of the ACM منتشر شد. در این مدل همه داده بهصورت چندتاییهایی در قالب رابطه نمایش داده میشود؛ به زبان ساده رابطه همان جدول، صفت همان ستون و چندتایی همان سطر است. کلید کوچکترین مجموعه صفتهایی است که هر سطر را بهطور یکتا از بقیه جدا میکند. حسابداری با همین منطق جور است: هر سند یک شماره یکتا دارد، هر ردیف سند به همان شماره و به یک حساب در جدول حسابها اشاره میکند و هیچ ردیفی بدون حساب معتبر معنا ندارد. [۲]
انتخاب میان رابطهای و غیررابطهای برای داده مالی معمولاً ساده است. IBM پایگاههای غیررابطهای را دستهای فراگیر برای پایگاههایی بدون قالب سختگیرانه میداند؛ همین انعطاف برای دادههایی مثل گزارش رویدادها، متنها و اسناد با ساختار متغیر مفید است. اما دفاتر حسابداری دقیقاً به قالب سختگیرانه نیاز دارند: هر ردیف سند باید به حساب و سند معتبر اشاره کند و جمعها باید در هر لحظه با هم بخوانند. برای همین منطقی است هسته دفاتر روی پایگاه رابطهای باشد و داده بیساختاری مثل پیوستها یا متن پیامها جداگانه نگه داشته شود. [۱] [۲]
SQL چیست و در دیتابیس چه کاری انجام میدهد؟
SQL یا زبان پرسوجوی ساختاریافته زبانی است که دانشمندان IBM در دهه ۱۹۷۰ توسعه دادند و امروز رایجترین زبان پایگاه داده است که بیشتر پایگاههای رابطهای از آن پشتیبانی میکنند؛ به همین دلیل به پایگاههای رابطهای گاهی «پایگاههای SQL» هم میگویند. به گفته IBM، SQL برای تعریف داده، کنترل دسترسی، اشتراک و یکپارچهسازی داده و پرسشهای تحلیلی به کار میرود، در حالی که پایگاههای غیررابطهای عموماً به SQL نیاز ندارند و زبانهای پرسوجوی خودشان را دارند. [۱]
برای حسابدار، یک پرسوجوی SQL همان کاری را میکند که در دفتر کل دستی با جمع زدن ستونها انجام میشد: ردیفهای سند را بر اساس کد حساب گروه میکند، جمع بدهکار و بستانکار هر حساب را میگیرد و مانده را حساب میکند. گزارشهای نرمافزار حسابداری در عمل همین پرسوجوها هستند که با فیلتر تاریخ، سال مالی و وضعیت سند اجرا میشوند. این همان دلیلی است که ساختار جدولها و کلیدها اهمیت دارد؛ اگر ردیفی به حسابی اشاره کند که در جدول حسابها وجود ندارد، پرسوجو آن را یا جا میاندازد یا در گروه نامعلوم میآورد و تراز به هم میریزد. [۱] [۲]
تراکنش در دیتابیس؛ چرا سند حسابداری نیمهکاره ثبت نمیشود
مستندات پستگرسکیوال، یکی از پایگاههای رابطهای متنباز، تراکنش را چنین توضیح میدهد: تراکنش چند مرحله را در یک عملیات همه یا هیچ بستهبندی میکند؛ حالتهای میانی برای تراکنشهای همزمان دیگر دیده نمیشود و اگر خطایی مانع کامل شدن تراکنش شود، هیچیک از مراحل اثری بر پایگاه داده نمیگذارد. مثال خود این مستندات انتقال وجه است: نباید خرابی سیستم باعث شود حساب دریافتکننده بستانکار شود بیآنکه حساب پرداختکننده بدهکار شده باشد. ویژگی دوم ماندگاری است: وقتی سیستم تکمیل تراکنش را اعلام کرد، تغییرات پیش از اعلام در حافظه دائمی ثبت شدهاند و حتی با خرابی بلافاصله پس از آن از دست نمیروند. [۳]
این دقیقاً همان چیزی است که اصل دوطرفه بودن ثبت حسابداری از پایگاه داده میخواهد. فرض کنید فاکتور فروشی به مبلغ ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال با ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مالیات و عوارض ارزش افزوده صادر میشود. نرمافزار باید سرفصل فاکتور، ردیفهای کالا و سندی با سه آرتیکل بنویسد: بدهکار حساب دریافتنی مشتری ۱۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار فروش ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و بستانکار مالیات بر ارزش افزوده پرداختنی ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. اگر سرور پس از نوشتن آرتیکل اول از کار بیفتد و این نوشتنها در یک تراکنش نباشند، سندی ناتراز با ۱۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بدهکار و صفر بستانکار در دفاتر میماند؛ با تراکنش، یا هر سه آرتیکل و فاکتور با هم ثبت میشوند یا هیچکدام. [۳]
- جدول حسابها: کد حساب بهعنوان کلید، نام، سطح کل و معین و ماهیت.
- جدول اسناد: شماره سند بهعنوان کلید، تاریخ، سال مالی و وضعیت موقت یا دائم.
- جدول آرتیکلها: شماره سند و ردیف، کد حساب، بدهکار، بستانکار و شرح؛ هر ردیف به یک سند و یک حساب معتبر اشاره میکند.
- کنترل تراز: جمع بدهکار و بستانکار هر سند پیش از اعلام تکمیل تراکنش برابر باشد؛ در این مثال هر دو ۱۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
دیتابیس از نگاه قانون و حسابرسی؛ دفاتر مکانیزه و سابقه الکترونیکی مطمئن
قانون ایران نگهداری الکترونیکی دفاتر را پذیرفته، اما آن را به کیفیت سیستم وابسته کرده است. ماده ۹۵ اصلاحی قانون مالیاتهای مستقیم صاحبان مشاغل را موظف میکند دفاتر یا اسناد و مدارک را با رعایت اصول تنظیم دفاتر تجاری نگهداری کنند و تهیه آییننامه نوع دفاتر و روشهای نگهداری آنها، «اعم از ماشینی (مکانیزه) و دستی»، را به سازمان امور مالیاتی سپرده است. ماده ۱۱ قانون تجارت الکترونیکی هم سابقه الکترونیکی مطمئن را دادهپیامی تعریف میکند که با رعایت شرایط یک سیستم اطلاعاتی مطمئن ذخیره شده و به هنگام لزوم در دسترس و قابل درک باشد. [۴] [۵]
از این دو ماده یک نتیجه عملی بیرون میآید: اعتبار دفاتر الکترونیکی شرکت به همان چیزهایی بستگی دارد که یک پایگاه داده خوب را از یک فایل ساده جدا میکند. داده باید با ساختار ثابت ذخیره شود، تغییرات آن ردپا داشته باشد، در زمان رسیدگی در دسترس باشد و بتوان آن را خواند. پایگاه دادهای که پشتیبان آزمودهشده ندارد یا هر کاربری میتواند مستقیم در جدولهایش دست ببرد، شرط «سیستم اطلاعاتی مطمئن» را سست میکند. این برداشت تحریریه از متن قانون است، نه نظر مرجع رسمی؛ برای پرونده مشخص با مشاور مالیاتی یا حقوقی مشورت کنید. [۵] [۱]
اشتباههای رایج و چکلیست ارزیابی دیتابیس نرمافزار مالی
سه اشتباه بیش از بقیه داده مالی را آسیبپذیر میکنند. اول، استفاده از صفحهگسترده به جای پایگاه داده برای دفاتر اصلی؛ صفحهگسترده نه کلید یکتای اجباری دارد، نه تراکنش همه یا هیچ و نه کنترل دسترسی در سطح ردیف. دوم، پشتیبانی که هیچوقت بازیابی آن آزموده نشده است؛ ماندگاری تراکنش فقط از داده در برابر خرابی لحظهای محافظت میکند، نه در برابر حذف اشتباه یا خرابی دیسک. سوم، یک نام کاربری مدیریتی مشترک برای همه، که ردپای تغییرات را بیمعنا میکند. فهرست زیر را در ارزیابی هر نرمافزار مالی، چه ابری چه نصب روی سرور شرکت، از فروشنده بپرسید. [۳] [۱]
- داده در یک سیستم مدیریت پایگاه داده نگهداری میشود یا در فایلهایی که چند کاربر همزمان باز میکنند؟
- ثبت سند، فاکتور و حرکت انبار در تراکنش انجام میشود تا سند ناتراز یا نیمهکاره ممکن نباشد؟
- تراز هر سند در خود پایگاه داده کنترل میشود یا فقط در صفحه ورود اطلاعات؟
- هر تغییر در سند با نام کاربر و زمان در تاریخچه میماند؟
- دسترسی هر کاربر به شرکتها و دفترها جدا تعیین میشود؟
- برنامه پشتیبانگیری، مدت نگهداری نسخهها و آزمون بازیابی مکتوب است و آخرین آزمون کی انجام شده؟
- در صورت پایان قرارداد، خروجی کامل داده در قالبی خوانا تحویل داده میشود؟
منابع مستقیم
- What is a database؛ تعریف پایگاه داده، سیستم مدیریت آن، انواع و نقش SQL IBM
- Relational model؛ مقاله ادگار کاد در Communications of the ACM (ژوئن ۱۹۷۰) و مفاهیم رابطه، صفت، چندتایی و کلید ویکیپدیای انگلیسی
- Transactions؛ تراکنش همه یا هیچ و ماندگاری در مستندات رسمی PostgreSQL Global Development Group
- ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم (اصلاحی ۱۳۹۴)؛ نگهداری دفاتر به روش ماشینی (مکانیزه) و دستی عدالتسرا؛ متن قانون
- ماده ۱۱ قانون تجارت الکترونیکی؛ تعریف سابقه الکترونیکی مطمئن عدالتسرا؛ متن قانون
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
زیرساخت نرمافزار مالی به زبان مدیر مالی؛ از IIS و دیتابیس تا Docker و CDN
مدیر مالی لازم نیست معمار ابر باشد؛ اما باید مسیر هر درخواست تا ثبت پایدار، مرز مسئولیتها، نقاط شکست و شاهد بازیابی را بفهمد تا واژههای فنی به ریسک قراردادی ترجمه شوند.
خواندن گزارش
آزمون بازیابی اطلاعات مالی؛ چه زمانی بازگشت به کار را بپذیریم؟
پیام موفقیت پشتیبانگیری یا روشنشدن دوباره نرمافزار، سلامت دفتر مالی را ثابت نمیکند. این راهنما معیار پذیرش یک تمرین بازیابی را میسازد: چه چیزی باید برگردد، چه زمانی قابل استفاده شود و کدام اختلاف مانع بازگشت به کار است.
خواندن گزارش
کنترل فایلهای اکسل مالی؛ کدام صفحهگسترده را به سیستم منتقل کنیم؟
اکسل میتواند ابزار سریع و شفاف مالی باشد؛ اما وقتی مالک، نسخه، ورودی و منطق آن قابل بازسازی نیست، سرعت به ریسک تصمیم تبدیل میشود. این راهنما کمک میکند هر فایل را بازنشسته کنید، نگه دارید، کنترلپذیر کنید یا به سیستم ببرید.
خواندن گزارش
سرویس IaaS چیست؟ زیرساخت بهعنوان سرویس، مسئولیت مشترک و هزینه به ریال
در IaaS ارائهدهنده سختافزار، شبکه و مرکز داده را اداره میکند و شما سیستمعامل، داده و نرمافزار را. این تقسیم کار هزینه را از دارایی ثابت به هزینه دورهای میبرد، اما وصله امنیتی سیستمعامل، پشتیبانگیری و پیکربندی دیواره آتش همچنان کار خود شماست.
خواندن گزارش
مزایا و معایب نرمافزار حسابداری ابری رایگان؛ هزینهٔ پنهان «رایگان»
نرمافزار حسابداری ابری رایگان برای شروع و آزمودن مفید است، اما هزینهٔ سرور و پشتیبانی از جایی تأمین میشود و شرایط خدمت را فروشنده بهتنهایی تعیین میکند. این راهنما مزایا و معایب را با قانون نگهداری دفاتر، اعتبار سند الکترونیکی و هزینهٔ خروج از سرویس میسنجد.
خواندن گزارش
امنیت فروشگاه اینترنتی؛ خطرات اصلی و چکلیست اینماد، درگاه پرداخت و داده مشتری
بیشتر حملهها به فروشگاه اینترنتی از چهار در وارد میشوند: حساب مدیر و مشتری، مسیر پرداخت، افزونهها و اسکریپتهای صفحه، و پایگاه داده مشتریان. اینماد و ثبت دامنه درگاه شرط کار با شبکه پرداختاند، اما جای تأیید هر تراکنش، کنترل اسکریپت و حفاظت از داده را نمیگیرند.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.