عملیات، انبار و بهای تمام‌شده

تولید دسته‌ای چیست؟ اندازه اقتصادی دسته و بهای تمام‌شده هر دسته با مثال

در تولید دسته‌ای، محصول در گروه‌های مشخص و با فاصله زمانی ساخته می‌شود و هر دسته بهای خودش را دارد. این راهنما تعریف و کاربرد آن را می‌گوید، فرمول اندازه اقتصادی دسته را با عدد ریالی حل می‌کند و نشان می‌دهد هزینه راه‌اندازی، سربار ثابت و ضایعات غیرعادی طبق استاندارد ۸ کجا می‌نشینند.

یک تیر بلند فولادی روی تکیه‌گاه مثلثی سنگی، با قطعه‌هایی از سطح زبر، توری و صاف که پشت سر هم روی تیر نشسته‌اند؛ سه پیچ مسی در دو سر و میانه تیر دیده می‌شود
تصویر تحریریه‌ای ژرف‌بان است؛ داده یا رابط واقعی محصول را نمایش نمی‌دهد.

تولید دسته‌ای چیست و جایش کجای روش‌های تولید است؟

تولید دسته‌ای روشی از ساخت است که در آن محصول به‌صورت گروه‌ها یا مقدارهای مشخص و در یک بازه زمانی تولید می‌شود. هر دسته می‌تواند از چند مرحله یک فرایند بزرگ‌تر بگذرد و تا پایان همه مراحل، با شماره دسته یا شماره بهر شناخته می‌شود. فاصله زمانی میان دو دسته را زمان چرخه می‌گویند. مزیت اصلی این روش، به تعبیر منابع مدیریت تولید، این است که اگر لازم باشد ماده، جزئیات یا تنظیم محصول عوض شود، این تغییر میان دو دسته انجام می‌شود؛ کاری که در تولید انبوه یا پیوسته به‌سادگی ممکن نیست. [۱]

تولید دسته‌ای میان دو قطب دیگر می‌نشیند. در تولید سفارشی، هر سفارش مشخصات و بهای خودش را دارد و معمولاً با هزینه‌یابی سفارش کار حساب می‌شود. در تولید پیوسته یا انبوه، یک محصول یکنواخت بی‌وقفه از خط بیرون می‌آید و هزینه‌یابی مرحله‌ای به کار می‌رود. تولید دسته‌ای مقدار بیشتری از یک محصول را یک‌جا می‌سازد، اما خط را میان محصولات مختلف به اشتراک می‌گذارد؛ نان و شیرینی، دارو، رنگ، پوشاک، قطعات مبلمان و بسیاری از صنایع غذایی نمونه‌های رایج‌اند. استاندارد حسابداری ۸ هم در بند ۳۴ هزینه‌یابی سفارش کار، مرحله‌ای و استاندارد را روش‌هایی می‌داند که مدیریت برای تخصیص هزینه به موجودی از میانشان انتخاب می‌کند. [۱] [۴]

هزینه این انعطاف، راه‌اندازی است. هر بار که خط برای یک دسته تازه آماده می‌شود، تنظیم دستگاه، شست‌وشو، آزمون کیفیت نخستین واحدها و توقف تولید هزینه دارد. اگر دسته‌ها کوچک باشند، هزینه راه‌اندازی بارها تکرار می‌شود و اگر بزرگ باشند، موجودی و سرمایه در گردش بالا می‌رود. همین دو نیرو، تصمیم اصلی تولید دسته‌ای را می‌سازند: هر دسته چند واحد باشد. [۲] [۳]

اندازه اقتصادی دسته؛ فرمول و منطق آن

مدل اندازه اقتصادی تولید، که ای. دبلیو. تافت در ۱۹۱۸ منتشر کرد، اندازه‌ای از دسته را پیدا می‌کند که جمع هزینه راه‌اندازی و هزینه نگهداری موجودی در سال کمینه شود. فرمول آن چنین است: Q برابر جذرِ ۲ ضرب در K ضرب در D، تقسیم بر h ضرب در پرانتزِ یک منهای D تقسیم بر P. در این فرمول K هزینه هر بار راه‌اندازی، D تقاضای سالانه، h هزینه نگهداری یک واحد در سال و P نرخ تولید سالانه است. هزینه نگهداری سالانه برابر نصف Q ضرب در h ضرب در یک منهای D تقسیم بر P، و هزینه راه‌اندازی سالانه برابر D تقسیم بر Q ضرب در K است. [۲]

ضریب یک منهای D تقسیم بر P همان چیزی است که این مدل را از مدل مقدار اقتصادی سفارش جدا می‌کند. چون بخشی از دسته هم‌زمان با تولید مصرف یا فروخته می‌شود، موجودی هیچ‌وقت به اندازه کل دسته نمی‌رسد و میانگین موجودی کمتر از نصف دسته است. در تعریف مدل، D تقاضای سالانه، P نرخ تولید سالانه و h هزینه نگهداری سالانه است؛ پس اگر نرخ تولید ماهانه با تقاضای سالانه در یک فرمول بنشیند، نتیجه بی‌معنا می‌شود. هر سه متغیر باید برای یک دوره بیان شوند. [۳] [۲]

فرض کنید تقاضای سالانه یک محصول ۴۸٬۰۰۰ واحد، ظرفیت تولید سالانه خط ۱۲۰٬۰۰۰ واحد، هزینه هر بار راه‌اندازی ۴۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و هزینه نگهداری هر واحد در سال، شامل هزینه سرمایه، انبار و بیمه، ۴۵۰٬۰۰۰ ریال باشد. یک منهای D تقسیم بر P برابر ۰٫۶ است. صورت کسر ۲ ضرب در ۴۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ضرب در ۴۸٬۰۰۰، یعنی ۴٬۳۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و مخرج ۴۵۰٬۰۰۰ ضرب در ۰٫۶، یعنی ۲۷۰٬۰۰۰ است؛ حاصل تقسیم ۱۶٬۰۰۰٬۰۰۰ و جذر آن ۴٬۰۰۰ واحد است. پس بهتر است سالی ۱۲ دسته ۴٬۰۰۰ واحدی تولید شود. [۲]

  • دسته ۴٬۰۰۰ واحدی: ۱۲ راه‌اندازی، هزینه راه‌اندازی سالانه ۵۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ میانگین موجودی ۱٬۲۰۰ واحد و هزینه نگهداری ۵۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ جمع ۱٬۰۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
  • دسته ۲٬۰۰۰ واحدی: ۲۴ راه‌اندازی، هزینه راه‌اندازی ۱٬۰۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ میانگین موجودی ۶۰۰ واحد و هزینه نگهداری ۲۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ جمع ۱٬۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
  • نتیجه: دسته اقتصادی در این مثال سالانه ۲۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال کمتر از دسته‌های نصف آن هزینه دارد و در نقطه بهینه، هزینه راه‌اندازی و نگهداری با هم برابرند.

هزینه‌یابی دسته‌ای و استاندارد حسابداری ۸

در هزینه‌یابی دسته‌ای، هر دسته مثل یک سفارش کار کوچک دیده می‌شود: مواد، دستمزد مستقیم، هزینه راه‌اندازی و سربار به حساب کالای در جریان ساخت همان دسته می‌رود و با پایان دسته، جمع آن بر تعداد واحدهای سالم تقسیم می‌شود. بند ۹ استاندارد ۸ مخارج تبدیل را شامل مخارج مستقیم مانند کار مستقیم و سربار ثابت و متغیر تولید می‌داند و بند ۱۰ می‌گوید سربار با روشی سیستماتیک به محصولات تخصیص می‌یابد. هزینه راه‌اندازی، چون مستقیم به همان دسته مربوط است، بهتر است به خود دسته بار شود، نه اینکه در سربار ماهانه پخش شود. [۴]

مهم‌ترین قاعده برای کارخانه‌ای که دسته‌ها را در ماه‌های کم‌کار کمتر تولید می‌کند، بند ۱۱ استاندارد ۸ است: سربار ثابت بر مبنای ظرفیت معمول تخصیص می‌یابد، یعنی متوسط تولیدی که در شرایط عادی و با توقف‌های برنامه‌ریزی‌شده نگهداری در چند دوره انتظار می‌رود. مخارج ظرفیت بلااستفاده باید در دوره وقوع، به‌عنوان هزینه عملیاتی و پس از سود ناخالص، در صورت سود و زیان بیاید. بند ۱۸ هم مبالغ غیرعادی ضایعات مواد، دستمزد و سایر مخارج تولید را از بهای موجودی بیرون می‌گذارد. اگر چند محصول از یک دسته بیرون بیاید، بند ۱۴ اجازه تخصیص بر مبنای ارزش نسبی فروش را می‌دهد و محصول فرعی کم‌اهمیت را به خالص ارزش فروش از بهای محصول اصلی کم می‌کند. [۴]

در مالیات، بند ۲۵ ماده ۱۴۸ قانون مالیات‌های مستقیم «ضایعات متعارف تولید» را جزء هزینه‌های قابل قبول شمرده است. پس هر دسته باید گزارشی داشته باشد که تعداد شروع‌شده، سالم، ضایعات عادی و ضایعات غیرعادی را جدا نشان دهد؛ بدون این گزارش، هم تفکیک استاندارد ۸ ممکن نیست و هم دفاع از متعارف بودن ضایعات در رسیدگی مالیاتی دشوار می‌شود. شماره دسته روی هر برگه مصرف مواد، کارت کار و رسید محصول، رشته‌ای است که این گزارش را ممکن می‌کند. [۵] [۱]

نمونه عددی؛ بهای یک دسته با سربار ثابت و ضایعات

کارخانه‌ای سربار ثابت ماهانه‌ای برابر ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال دارد و ظرفیت معمول آن ۱۰٬۰۰۰ واحد در ماه است؛ پس نرخ جذب سربار ثابت ۹۰٬۰۰۰ ریال برای هر واحد است. در مهر ۱۴۰۵ فقط دو دسته ۴٬۰۰۰ واحدی شروع می‌شود. برای یکی از آن‌ها، مواد مصرفی ۱٬۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، دستمزد مستقیم ۱۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، هزینه راه‌اندازی ۴۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، سربار متغیر ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و سربار ثابت جذب‌شده ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است؛ جمع ۱٬۹۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال یا ۴۸۵٬۰۰۰ ریال برای هر واحد شروع‌شده. [۴]

از ۴٬۰۰۰ واحد، ۳٬۸۸۰ واحد سالم بیرون می‌آید. کارخانه بر اساس سابقه، دو درصد ضایعات را عادی می‌داند، یعنی ۸۰ واحد؛ ۴۰ واحد باقی‌مانده ضایعات غیرعادی است. بهای ضایعات غیرعادی ۴۰ ضرب در ۴۸۵٬۰۰۰، یعنی ۱۹٬۴۰۰٬۰۰۰ ریال، به هزینه دوره می‌رود و ۱٬۹۲۰٬۶۰۰٬۰۰۰ ریال باقی‌مانده بر ۳٬۸۸۰ واحد سالم تقسیم می‌شود که بهای هر واحد را ۴۹۵٬۰۰۰ ریال می‌کند. چون در ماه ۸٬۰۰۰ واحد به‌جای ۱۰٬۰۰۰ واحد تولید شده، ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال سربار ثابت جذب نشده است که طبق بند ۱۱ هزینه ظرفیت بلااستفاده همان ماه است. [۴] [۵]

  • ثبت مخارج دسته: بدهکار کالای در جریان ساخت دسته ۱٬۹۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار موجودی مواد ۱٬۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، حقوق و دستمزد پرداختنی ۱۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و سربار جذب‌شده ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
  • پایان دسته: بدهکار موجودی کالای ساخته‌شده ۱٬۹۲۰٬۶۰۰٬۰۰۰ ریال و هزینه ضایعات غیرعادی ۱۹٬۴۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار کالای در جریان ساخت ۱٬۹۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
  • پایان ماه: بدهکار هزینه ظرفیت بلااستفاده ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار سربار ثابت جذب‌نشده ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
  • کنترل: ۳٬۸۸۰ واحد ضرب در ۴۹۵٬۰۰۰ ریال برابر ۱٬۹۲۰٬۶۰۰٬۰۰۰ ریال است.

خطاهای رایج در برنامه‌ریزی و حسابداری تولید دسته‌ای

خطای اول پخش کردن هزینه راه‌اندازی در سربار ماهانه است؛ در این حالت دسته کوچک ارزان‌تر از واقع و دسته بزرگ گران‌تر از واقع دیده می‌شود و تصمیم اندازه دسته بر عدد غلط گرفته می‌شود. خطای دوم جذب کل سربار ثابت واقعی بر تولید کم یک ماه کم‌کار است که بهای موجودی را بالا می‌برد و با بند ۱۱ استاندارد ۸ نمی‌خواند. خطای سوم بردن ضایعات غیرعادی به بهای محصول است که بند ۱۸ آن را منع کرده است. خطای چهارم نداشتن شماره دسته است که فراخوان محصول معیوب و ردیابی مواد را ناممکن می‌کند. [۴] [۱]

در سمت برنامه‌ریزی هم دو خطا رایج است. اول، استفاده از فرمول اندازه اقتصادی دسته با دوره‌های ناهمسان، که در مثال بالا اگر نرخ تولید ماهانه ۱۰٬۰۰۰ واحد به‌جای ۱۲۰٬۰۰۰ واحد سالانه گذاشته شود، ضریب یک منهای D تقسیم بر P منفی و فرمول بی‌معنا می‌شود. دوم، نادیده گرفتن محدودیت‌هایی که مدل نمی‌بیند، مثل عمر نگهداری محصول، ظرفیت انبار یا حداقل سفارش مواد؛ فرمول نقطه شروع است، نه دستور نهایی. [۳] [۲]

چک‌لیست تولید دسته‌ای برای واحد مالی و تولید

این فهرست را پیش از شروع هر دوره برنامه‌ریزی و در بستن ماه به کار ببرید. بندهای آن به مدل اندازه اقتصادی دسته، استاندارد حسابداری ۸ و ماده ۱۴۸ قانون مالیات‌های مستقیم برمی‌گردد. [۲] [۴] [۵]

  • برای هر دسته شماره یکتا بگذارید و آن را روی برگه مصرف مواد، کارت کار و رسید محصول ثبت کنید.
  • هزینه راه‌اندازی را جدا اندازه بگیرید و مستقیم به همان دسته بار کنید.
  • اندازه دسته را با فرمول اندازه اقتصادی و با دوره‌های همسان حساب و بعد با محدودیت انبار و عمر محصول تعدیل کنید.
  • نرخ جذب سربار ثابت را بر ظرفیت معمول بگذارید و سربار جذب‌نشده هر ماه را جدا هزینه کنید.
  • در پایان هر دسته، تعداد شروع‌شده، سالم، ضایعات عادی و غیرعادی را گزارش کنید.
  • ضایعات غیرعادی را به هزینه دوره ببرید و مستندات متعارف بودن ضایعات عادی را برای پرونده مالیاتی نگه دارید.
  • بهای هر دسته را با بهای دسته‌های قبلی همان محصول مقایسه و انحراف بیش از حد را بررسی کنید.
رد ادعا

منابع مستقیم

  1. تولید دسته‌ای؛ تعریف، ویژگی‌ها و شماره دسته ویکی‌پدیای انگلیسی، مدخل Batch production
  2. مدل اندازه اقتصادی تولید؛ فرمول، فرض‌ها و تابع هزینه (تافت، ۱۹۱۸) ویکی‌پدیای انگلیسی، مدخل Economic production quantity
  3. کنترل موجودی، بخش سوم: اندازه اقتصادی دسته در حسابداری مدیریت OpenTuition؛ درس حسابداری مدیریت ACCA
  4. استاندارد حسابداری ۸، حسابداری موجودی مواد و کالا؛ بندهای ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۴، ۱۸ و ۳۴ سازمان حسابرسی؛ متن کامل استاندارد
  5. قانون مالیات‌های مستقیم؛ بند ۲۵ ماده ۱۴۸ درباره ضایعات متعارف تولید متن تنقیحی؛ بازنشر نظامات
سیاست تحریریه

واقعیت تأییدشده، تحلیل ژرف‌بان و سناریوی احتمالی از هم جدا نوشته می‌شوند. این مطلب توصیه سرمایه‌گذاری، حقوقی یا مالیاتی شخصی نیست؛ برای تصمیم اجرایی، متن منبع و شرایط شرکت خود را بررسی کنید.

روش تحقیق، اصلاح و تعارض منافع
عملیات، انبار و بهای تمام‌شده

تحلیل‌های مرتبط

مطالب هم‌موضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل می‌کنند.

همهٔ مطالب عملیات، انبار و بهای تمام‌شده
صفحه فولادی برس‌خورده که مانند طاقچه روی بلوک سنگ تیره پله‌دار بیرون زده است، روی کف سنگ آهکی با سه قطعه مسی کوچک و پس‌زمینه سبز تیره
عملیات و بهای تمام‌شده

کدینگ حسابداری تولیدی؛ نمونه سرفصل حساب‌ها، سربار جذب‌شده و ثبت سند

کدینگ شرکت تولیدی همان ساختار گروه، کل، معین و تفصیلی هر شرکت را دارد، اما سه چیز اضافه می‌خواهد: موجودی به تفکیک مواد اولیه، کار در جریان ساخت و کالای ساخته‌شده؛ حساب‌های مواد مستقیم، دستمزد مستقیم و سربار؛ و حساب واسط سربار جذب‌شده که اختلافش در پایان دوره بسته می‌شود.

خواندن گزارش
الگوی کاغذی کوچک در فضای آزاد کنار الگوی اصلی روی پارچه زمردی، با سه سوزن مسی؛ استعاره استفاده سنجیده از ظرفیت خالی
حسابداری تولید

پذیرش سفارش ویژه؛ قیمت پایین‌تر از بهای تمام‌شده همیشه زیان است؟

یک سفارش ارزان می‌تواند از ظرفیت خالی ارزش بسازد یا فروش بهتر را کنار بزند. تصمیم را با مقایسه دو برنامه عملیاتی، هزینه نقدی افزایشی و ظرفیت گلوگاه بگیرید؛ نه فقط با بهای تمام‌شده هر واحد در گزارش ماهانه.

خواندن گزارش
گوه بلند سنگی تیره که از چند قطعه پشت سر هم ساخته شده و در بلندترین سرش یک بلوک فولادی برس‌خورده نشسته است، با سه پرچ مسی در طول آن
موجودی، تولید و فروش

روش‌های قیمت‌گذاری موجودی کالا؛ سیستم دائمی و ادواری و بهای تمام‌شده طبق استاندارد ۸

قیمت‌گذاری موجودی دو تصمیم جداست: موجودی را دائمی ثبت می‌کنید یا ادواری، و بها را با کدام فرمول به کالای فروش‌رفته و مانده می‌دهید. استاندارد ۸ فقط شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده و میانگین موزون را می‌پذیرد و همان داده با میانگین متحرک و میانگین دوره‌ای دو عدد متفاوت می‌دهد.

خواندن گزارش
سه تخته سنگ آهکی پلکانی که روی هر کدام یک گوی مسی نشسته، با تیری L شکل از فولاد برس‌خورده به مکعب مرمر سبز کناری وصل شده‌اند
عملیات و بهای تمام‌شده

ارزیابی موجودی کالا در پایان سال؛ اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش

روش قیمت‌گذاری، مثل میانگین موزون یا اولین صادره از اولین وارده، بهای موجودی را می‌سازد؛ ارزیابی پایان سال می‌پرسد آیا همین بها هنوز از فروش برمی‌گردد. استاندارد حسابداری ۸ جواب را در قاعده اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش، مقایسه قلم‌به‌قلم و ثبت کاهش ارزش در همان دوره گذاشته است.

خواندن گزارش
قاب فولادی برس‌خورده با سه تیغه سنگ آهکی روی هم که میان یک مکعب سنگ آهکی روشن و یک بلوک مرمر سبز ایستاده و خطوطی محو آن‌ها را به هم وصل می‌کند؛ سه گوی مسی روی کف سنگی تیره
موجودی، تولید و فروش

تجزیه و ترکیب کالا در نرم‌افزار فروشگاهی؛ بهای تمام‌شده، کد کالا و سند انبار

ترکیب کالا یعنی چند کالای موجود را به یک کالای تازه، مثل بسته هدیه، تبدیل کنید و تجزیه یعنی یک کالا را به اجزای قابل فروش بشکنید. هر دو، هویت کالا را عوض می‌کنند؛ پس کد کالای تازه، بهای تمام‌شده مستند و سند انبار می‌خواهند، نه فقط تغییر واحد شمارش.

خواندن گزارش
ژرف‌بان در تلگرام

خلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید

هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر می‌شود.

عضویت در @zharfban

دستیار ژرف‌بان

راهنمای امکانات، قیمت‌ها و دمو

از کجا شروع کنیم؟

بگویید شرکتتان به چه نیاز دارد یا یکی از موضوع‌ها را انتخاب کنید.

موضوع‌های راهنما

پشت صحنه

این‌جا را پیدا کردید.

صفحه‌ها
۹۱۷ صفحه در نقشهٔ سایت
آخرین به‌روزرسانی
۱ آذر ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۲۸ به وقت تهران، نسخهٔ ab4b027
حروف
«استعداد»، طراحی امین عابدی. نمای نرم‌افزار با «وزیرمتن»، طراحی صابر راستی‌کردار.
قاعدهٔ نوشتن
از خودمان تعریف نمی‌کنیم. کار را نشان می‌دهیم.
چیزهای کوچک
  • هر جمع مبلغ در کارت‌های قیمت، زیرش به حروف هم نوشته شده است، مثل روی چک.
  • اگر صفحه‌کلیدتان روی انگلیسی مانده باشد، دستیار متن فارسی‌ای را که منظورتان بوده پیشنهاد می‌کند.
  • پایین صفحه، روزهای آخر مهلت لیست بیمه، ارزش افزوده و سال مالی را به وقت تهران یادآوری می‌کنیم.
  • هر صفحه برای چاپ مرتب می‌شود، با نشانی صفحه، تاریخ چاپ و شمارهٔ صفحه.
  • نشانی اشتباه به سندی می‌رسد که تراز نیست.
رمز این پنجره
روی هر صفحه «ژرف» را تایپ کنید.

ایرادی دیدید، هر قدر کوچک؟ به sales@zharfban.com بنویسید.