کدینگ حسابداری تولیدی؛ نمونه سرفصل حسابها، سربار جذبشده و ثبت سند
کدینگ شرکت تولیدی همان ساختار گروه، کل، معین و تفصیلی هر شرکت را دارد، اما سه چیز اضافه میخواهد: موجودی به تفکیک مواد اولیه، کار در جریان ساخت و کالای ساختهشده؛ حسابهای مواد مستقیم، دستمزد مستقیم و سربار؛ و حساب واسط سربار جذبشده که اختلافش در پایان دوره بسته میشود.
کدینگ حسابداری تولیدی چیست و با کدینگ بازرگانی چه فرقی دارد؟
کدینگ حسابداری، فهرست شمارهگذاریشده سرفصل حسابها در چند سطح است که هر سند روی آن ثبت میشود. در شرکت تولیدی هم همان ساختار معمول برقرار است: گروه یا سرگروه، حساب کل، حساب معین و حساب تفصیلی. محاسبان در راهنمای کدینگ تولیدی، حساب کل را سطح ثبت اسناد و گزارش مالیاتی، معین را سطح کنترل عملیاتی خطوط تولید و تفصیلی را سطح شناوری میداند که محصولات، هزینهها و تغییرات فصلی را دنبال میکند؛ تفصیلیای که به یک معین وصل است «استاندارد» و آنکه به چند معین وصل میشود «شناور» نام دارد. تعداد ارقام هر سطح الزام قانونی ندارد و هر شرکت آن را متناسب با اندازه خود انتخاب میکند. [۳]
آنچه کدینگ تولیدی را از کدینگ یک شرکت بازرگانی جدا میکند، مسیر بهای تمامشده است. در شرکت بازرگانی کالا خریده و فروخته میشود و یک حساب موجودی کالا کافی است. در کارخانه، مواد اولیه از انبار به تولید میرود، دستمزد و سربار به آن اضافه میشود، کالای نیمهساخته به کالای ساختهشده تبدیل میشود و فقط پس از فروش به بهای تمامشده کالای فروشرفته میرسد. کدینگ باید برای هر ایستگاه این مسیر حساب جدا داشته باشد تا بهای هر محصول قابل ردیابی باشد. قانون مالیاتهای مستقیم ساختار کدینگ را تعیین نمیکند؛ ماده ۹۵ صاحبان مشاغل را به نگهداری دفاتر یا اسناد طبق قانون تجارت مکلف کرده و نوع دفاتر و نحوه نگهداری دستی یا مکانیزه را به آییننامه سپرده است. [۳] [۴]
حسابهای موجودی شرکت تولیدی بر اساس استاندارد حسابداری ۸
بهترین مبنا برای کدینگ موجودی، طبقههایی است که صورتهای مالی باید نشان دهند. بند ۵۱ استاندارد حسابداری ۸ «حسابداری موجودی مواد و کالا» میخواهد موجودی در یادداشتها به این طبقهها تفکیک شود: مواد اولیه؛ کار در جریان پیشرفت؛ کالای ساختهشده و کالای خریداریشده برای فروش؛ مواد و کالای در راه، که شناختش به لحظه انتقال کنترل بستگی دارد؛ سایر اقلام مصرفی مثل قطعات و لوازم یدکی ماشینآلات، ملزومات و مواد غیرمستقیم؛ و اقلامی که برای فروش نگهداری میشوند، مثل ضایعات، داراییهای ثابت کنارگذاشتهشده و اقلام اسقاطی. اگر برای هر طبقه یک معین تعریف شود، یادداشت موجودی مستقیم از تراز آزمایشی ساخته میشود. [۱]
بند ۵۲ همان استاندارد افشای بهای تمامشده موجودیهای فروشرفته طی دوره و مبلغ کاهش ارزش موجودی را هم میخواهد؛ پس «بهای تمامشده کالای فروشرفته» و «هزینه کاهش ارزش موجودی» هم حساب جدا لازم دارند. نمونه زیر یک ساختار پیشنهادی است، نه کد الزامی؛ شمارهها را با ساختار ارقام کدینگ خودتان هماهنگ کنید. [۱] [۵]
- کل ۱۱۰۵ موجودی مواد و کالا؛ معینها: ۱۱۰۵۰۱ مواد اولیه، ۱۱۰۵۰۲ کالای در جریان ساخت، ۱۱۰۵۰۳ کالای ساختهشده، ۱۱۰۵۰۴ مواد و کالای در راه، ۱۱۰۵۰۵ قطعات و لوازم یدکی و ملزومات، ۱۱۰۵۰۶ ضایعات و اقلام اسقاطی.
- کل ۶۱۰۱ بهای تمامشده کالای فروشرفته؛ معینها: ۶۱۰۱۰۱ بهای تمامشده فروش، ۶۱۰۱۰۲ کسر یا اضافه جذب سربار.
- کل ۸۱۰۱ سربار تولید (حساب واسط)؛ معینها: ۸۱۰۱۰۱ سربار واقعی، ۸۱۰۱۰۲ سربار جذبشده.
- تفصیلیها: خط تولید یا مرکز هزینه، محصول یا گروه محصول، و در صورت نیاز سفارش یا بچ تولید.
مواد مستقیم، دستمزد مستقیم و سربار: کدام هزینه وارد بها میشود؟
طبق بند ۹ استاندارد ۸، مخارج تبدیل شامل مخارجی است که مستقیم به اقلام تولیدشده مربوط است، مانند کار مستقیم، و سربار تولید اعم از ثابت و متغیر. بند ۱۰ سربار ثابت را بخشی میداند که با تغییر حجم تولید نسبتاً ثابت میماند، مثل استهلاک و نگهداری ساختمان و تجهیزات کارخانه و مخارج مدیریت کارخانه، و سربار متغیر را بخشی که با حجم تولید تغییر میکند، مثل مواد و دستمزد غیرمستقیم. بند ۱۱ میگوید سربار ثابت بر مبنای «ظرفیت معمول» تخصیص مییابد و مخارج ظرفیت بلااستفاده باید در دوره وقوع، بهعنوان هزینه عملیاتی و پس از سود ناخالص، در صورت سود و زیان بیاید. [۱]
کدینگ باید این مرزها را از اول جدا کند. بند ۱۸ ضایعات غیرعادی، مخارج انبارداری غیرضروری، سربار اداری بیارتباط با تولید و مخارج فروش را از بهای موجودی بیرون میگذارد و بند ۱۹ مخارج مدیریت عمومی را از مخارج تبدیل جدا میکند. پس حقوق مدیر کارخانه در معین سربار تولید مینشیند، اما حقوق مدیرعامل و واحد فروش در هزینههای عمومی و اداری و فروش. اگر این دو در یک معین «حقوق و دستمزد» ثبت شوند، تفکیک بعدیشان با تخمین انجام میشود و بهای محصول قابل دفاع نیست. بند ۱۳ هم صریح است: احتیاط را باید در تعیین خالص ارزش فروش اعمال کرد، نه با حذف سربار از بهای تمامشده. [۱]
سربار جذبشده و کسر یا اضافه جذب چگونه ثبت میشود؟
سربار واقعی در طول ماه با فاکتورها و اسناد مختلف میرسد، اما محصول همان روز تولید بها میخواهد. راه رایج، نرخ از پیش تعیینشده است: سربار بودجهشده تقسیم بر سطح فعالیت معمول، مثلاً ساعت ماشین. سربار واقعی، مانند دستمزد و مواد غیرمستقیم، به حساب واسط سربار بدهکار میشود و سربار جذبشده با همان نرخ از این حساب به کار در جریان ساخت منتقل میشود. این حساب جزو صورتهای مالی نیست و نقش حساب واسط یا معلق را دارد؛ هزینههای فروش و اداری هم هرگز وارد آن نمیشوند. [۲] [۱]
در پایان دوره، اختلاف سربار واقعی و جذبشده بسته میشود. اگر سربار واقعی بیشتر باشد، کسر جذب داریم و روش رایج این است که اختلاف به بهای تمامشده کالای فروشرفته برود؛ اگر کمتر باشد، اضافه جذب داریم و بهای فروش کاهش مییابد. تسهیم نسبت به کار در جریان ساخت، کالای ساختهشده و بهای فروش از نظر نظری دقیقتر است اما پرزحمت. طبق بند ۱۱ استاندارد ۸، آن بخش از کسر جذب که از ظرفیت بلااستفاده ناشی شده، اصلاً نباید در بهای موجودی بماند و هزینه دوره است. به همین دلیل حساب «کسر یا اضافه جذب سربار» را جدا از بهای فروش کد بدهید تا اندازه آن هر ماه دیده شود. [۲] [۱]
مثال عددی: یک ماه تولید با نرخ سربار ۲۰۰٬۰۰۰ ریال در ساعت ماشین
فرض کنید سربار بودجهشده سالانه یک کارخانه ۲٬۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و ظرفیت معمول ۱۲٬۰۰۰ ساعت ماشین است؛ نرخ جذب ۲۰۰٬۰۰۰ ریال در هر ساعت ماشین میشود. در مهر ۱۴۰۵، مواد اولیه به مبلغ ۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال به تولید حواله میشود، دستمزد مستقیم ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است و ۱٬۰۰۰ ساعت ماشین کار شده؛ پس ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال سربار جذب میشود و بهای تولید ماه ۲٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. اگر همه آن تکمیل و ۸۰ درصدش فروخته شود، ۱٬۸۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال به بهای فروش و ۴۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در کالای ساختهشده میماند. [۲] [۱]
سربار واقعی مهر ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بوده است؛ پس ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال کسر جذب داریم. ۱٬۰۰۰ ساعت در یک ماه، معادل ظرفیت معمول ماهانه ۱۲٬۰۰۰ تقسیم بر ۱۲ است، پس این اختلاف از ظرفیت بلااستفاده نیامده و از افزایش هزینههاست. اگر کارخانه فقط ۷۰۰ ساعت کار کرده بود، سهم سربار ثابت ۳۰۰ ساعت بلااستفاده طبق بند ۱۱ هزینه همان دوره میشد و به موجودی نمیرفت. اسناد زیر با کدهای نمونه بخش قبل نوشته شدهاند. [۱] [۲]
- حواله مواد: بدهکار ۱۱۰۵۰۲ کالای در جریان ساخت ۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار ۱۱۰۵۰۱ مواد اولیه ۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- دستمزد مستقیم: بدهکار ۱۱۰۵۰۲ ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار حقوق و دستمزد پرداختنی ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- سربار واقعی: بدهکار ۸۱۰۱۰۱ سربار واقعی ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار حسابهای مربوط ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- جذب سربار: بدهکار ۱۱۰۵۰۲ ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار ۸۱۰۱۰۲ سربار جذبشده ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- تکمیل: بدهکار ۱۱۰۵۰۳ کالای ساختهشده ۲٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار ۱۱۰۵۰۲ ۲٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- فروش ۸۰ درصد: بدهکار ۶۱۰۱۰۱ بهای تمامشده فروش ۱٬۸۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار ۱۱۰۵۰۳ ۱٬۸۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- بستن سربار: بدهکار ۸۱۰۱۰۲ ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و ۶۱۰۱۰۲ کسر جذب ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار ۸۱۰۱۰۱ ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
اشتباههای رایج در کدینگ شرکت تولیدی و چکلیست طراحی
رایجترین اشتباه، ثبت همه حقوق و دستمزد در یک معین و تفکیک بعدی آن با تخمین است. دومی، نداشتن حساب واسط سربار است که باعث میشود سربار واقعی هر ماه مستقیم و با نوسان به بهای محصول برود. سومی، تعریف هر محصول یا هر خط بهعنوان حساب معین است که درخت حساب را بیاندازه بزرگ میکند؛ محصول و خط تولید جای تفصیلیاند. چهارمی، نبودن حساب جدا برای مواد در راه و ضایعات است که بند ۵۱ استاندارد ۸ تفکیکشان را میخواهد. [۱] [۳]
پیش از نهایی کردن کدینگ، آن را با یک ماه داده واقعی آزمایش کنید: آیا یادداشت موجودی صورتهای مالی، بهای تمامشده کالای فروشرفته و کسر یا اضافه جذب سربار بدون کاربرگ جانبی از تراز آزمایشی بیرون میآید؟ اگر نه، ساختار را همان روز اول اصلاح کنید؛ تغییر کدینگ پس از چند ماه ثبت، یعنی انتقال ماندهها و از دست رفتن مقایسهپذیری. [۱] [۴]
- طبقههای موجودی بند ۵۱ استاندارد ۸، هر کدام معین جدا دارند؟
- دستمزد مستقیم، سربار تولید، هزینههای اداری و فروش در معینهای جدا ثبت میشوند؟
- حساب واسط سربار واقعی و سربار جذبشده و حساب کسر یا اضافه جذب تعریف شدهاند؟
- نرخ جذب سربار ثابت بر مبنای ظرفیت معمول تعیین و سالانه بازبینی میشود؟
- خط تولید، محصول و سفارش بهجای معین، در سطح تفصیلی تعریف شدهاند؟
- یک ماه داده واقعی روی کدینگ جدید آزمایش شده و یادداشتها از تراز بیرون میآیند؟
منابع مستقیم
- استاندارد حسابداری ۸ «حسابداری موجودی مواد و کالا» (تجدیدنظرشده ۱۳۸۴)؛ بندهای ۹ تا ۱۳، ۱۸، ۱۹، ۵۱ و ۵۲ سازمان حسابرسی؛ متن رسمی استاندارد
- Accounting for Actual and Applied Overhead; factory overhead clearing account, underapplied and overapplied overhead principlesofaccounting.com
- کدینگ حسابداری تولیدی چیست؛ سطوح سرگروه، کل، معین و تفصیلی شناور محاسبان، بهروزشده شهریور ۱۴۰۵
- ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم (اصلاحی ۱۳۹۴)؛ تکلیف نگهداری دفاتر و اسناد و آییننامه دفاتر حسابنو؛ بازنشر متن قانون
- IAS 2 Inventories; cost of inventories and lower of cost and net realisable value IFRS Foundation
تحلیلهای مرتبط
مطالب همموضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل میکنند.
بهای تمامشده تولید؛ از مواد تا عدد قابل دفاع
بهای تمامشده فقط جمع چند حساب هزینه نیست؛ یک زنجیره قابل رسیدگی از مصرف مواد و ظرفیت تولید تا کالای تکمیلشده است که باید تصمیم قیمت، حاشیه سود و موجودی را به یک داده مشترک وصل کند.
خواندن گزارش
کدینگ حسابداری و حساب معین؛ راهنمای طراحی برای شرکتها
کدینگ خوب نه فهرست بلند حسابهاست و نه یک نسخه آماده اکسل. ساختاری است که رویداد روزانه را بدون ابهام ثبت میکند، گزارش مدیریتی میسازد و در عین حال صورتهای مالی را از جزئیات بیپایان جدا نگه میدارد.
خواندن گزارش
تولید دستهای چیست؟ اندازه اقتصادی دسته و بهای تمامشده هر دسته با مثال
در تولید دستهای، محصول در گروههای مشخص و با فاصله زمانی ساخته میشود و هر دسته بهای خودش را دارد. این راهنما تعریف و کاربرد آن را میگوید، فرمول اندازه اقتصادی دسته را با عدد ریالی حل میکند و نشان میدهد هزینه راهاندازی، سربار ثابت و ضایعات غیرعادی طبق استاندارد ۸ کجا مینشینند.
خواندن گزارش
روشهای قیمتگذاری موجودی کالا؛ سیستم دائمی و ادواری و بهای تمامشده طبق استاندارد ۸
قیمتگذاری موجودی دو تصمیم جداست: موجودی را دائمی ثبت میکنید یا ادواری، و بها را با کدام فرمول به کالای فروشرفته و مانده میدهید. استاندارد ۸ فقط شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده و میانگین موزون را میپذیرد و همان داده با میانگین متحرک و میانگین دورهای دو عدد متفاوت میدهد.
خواندن گزارش
تجزیه و ترکیب کالا در نرمافزار فروشگاهی؛ بهای تمامشده، کد کالا و سند انبار
ترکیب کالا یعنی چند کالای موجود را به یک کالای تازه، مثل بسته هدیه، تبدیل کنید و تجزیه یعنی یک کالا را به اجزای قابل فروش بشکنید. هر دو، هویت کالا را عوض میکنند؛ پس کد کالای تازه، بهای تمامشده مستند و سند انبار میخواهند، نه فقط تغییر واحد شمارش.
خواندن گزارش
فروش کالا به قیمت خرید؛ نگهداری موجودی با FIFO یا میانگین موزون و ثبت سند
«به قیمت خرید میفروشیم» فقط وقتی سود صفر میدهد که قیمت فروش با بهای تمامشدهای برابر باشد که روش ارزیابی موجودی برای همان واحد تعیین میکند. استاندارد حسابداری ۸ فقط شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده و میانگین موزون را میپذیرد و هزینه حمل و عوارض هم جزو بهای خرید است.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر میشود.