بازخرید مرخصی چیست؟ فرمول محاسبه، مبنای مزد و اثر مالیات و بیمه

بازخرید مرخصی چیست و چه زمانی باید پرداخت شود؟

بازخرید مرخصی، که در متن قانون «مطالبات مربوط به مدت مرخصی استحقاقی» نامیده شده، پولی است که کارفرما بابت روزهای مرخصی سالانه‌ای که کارگر حق استفاده از آن را داشته اما استفاده نکرده، به او می‌پردازد. ماده ۷۱ قانون کار رویدادهای پرداخت را نام می‌برد: فسخ یا خاتمه قرارداد کار، بازنشستگی، ازکارافتادگی کلی کارگر و تعطیل کارگاه. در همه این حالت‌ها مطالبات مرخصی به خود کارگر و در صورت فوت او به ورثه‌اش پرداخت می‌شود. پس این پرداخت لطف کارفرما نیست؛ بدهی قانونی است که با پایان رابطه سررسید می‌شود. ^[۴]

استعفا هم در این فهرست جا می‌گیرد، چون بند «و» ماده ۲۱ قانون کار استعفای کارگر را یکی از طرق خاتمه قرارداد شمرده و ماده ۷۱ میان خاتمه به خواست کارگر و خاتمه به خواست کارفرما فرقی نگذاشته است. بنابراین برگه تسویه هر کارگری که می‌رود، چه با پایان مدت قرارداد موقت، چه با استعفا و چه با بازنشستگی، باید سطری برای مانده مرخصی داشته باشد؛ حتی اگر این سطر صفر باشد، صفر بودنش باید از دفتر مرخصی قابل بازسازی باشد. ^{[۵] [۴]}

مبنای استحقاق در ماده ۶۴ آمده است: مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و با احتساب چهار روز جمعه، جمعاً یک ماه است، سایر روزهای تعطیل جزو مرخصی شمرده نمی‌شوند و برای کار کمتر از یک سال، مرخصی به نسبت مدت کار انجام‌شده محاسبه می‌شود. عبارت «با استفاده از مزد» کلید ماجراست: روز مرخصی، روزی است که کارگر کار نمی‌کند ولی مزد می‌گیرد؛ پس وقتی آن روز استفاده نشده، معادل همان مزد به او بدهکارید. ^[۱]

ذخیره مرخصی؛ سقف نه روز و برنامه زمانی استفاده

ماده ۶۶ قانون کار صریح است: کارگر نمی‌تواند بیش از نه روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند. معنای عملی این ماده آن است که مانده قابل انتقال هر سال به سال بعد حداکثر نه روز است و بقیه مرخصی باید در همان سال استفاده شود. در کنار آن، ماده ۶۹ تاریخ استفاده از مرخصی را به توافق کارگر و کارفرما سپرده و در صورت اختلاف، نظر اداره کار محل را لازم‌الاجرا دانسته است؛ در کارهای پیوسته هم کارفرما باید جدول زمانی مرخصی سال بعد را در سه ماه آخر هر سال تنظیم و اعلام کند. ^{[۲] [۳]}

این دو ماده با هم یک تکلیف مدیریتی می‌سازند: اگر کارفرما برنامه استفاده از مرخصی را تنظیم نکند و کار اجازه رفتن به مرخصی ندهد، دفاع از «سوخت» روزهای مازاد بر نه روز دشوار است. قانون پرداخت سالانه بازخرید را هم پیش‌بینی نکرده و ماده ۷۱ فقط از پرداخت در پایان رابطه سخن می‌گوید. بنابراین سیاست داخلی شرکت درباره روزهای مازاد، چه برنامه اجباری استفاده باشد و چه پرداخت پایان سال، باید مکتوب، یکنواخت و با امضای کارگر در پرونده بماند. ^{[۲] [۳] [۴]}

فرمول محاسبه و مبنای مزد پس از رأی دیوان عدالت اداری

فرمول پایه ساده است: مبلغ بازخرید برابر است با تعداد روزهای مرخصی مانده ضرب در مزد روزانه. اختلاف‌ها همه در دو جزء این ضرب است: اینکه «مزد روزانه» شامل کدام اقلام است، و اینکه روزهای مانده در دفتر مرخصی به چه واحدی شمرده شده‌اند. ماده ۳۵ قانون کار مزد را وجوه نقدی یا غیرنقدی یا مجموع آن‌ها می‌داند که در مقابل انجام کار به کارگر پرداخت می‌شود؛ تعریفی که از «مزد ثابت» ماده ۳۶ گسترده‌تر است. ^{[۶] [۱]}

اداره کل روابط کار در سال ۱۳۸۷ با دستورالعمل شماره ۳ گفته بود مرخصی ذخیره‌شده بر پایه همه پرداخت‌های روزهای کار حساب شود، جز مزایایی که پرداختشان به حضور در کارگاه وابسته است، مثل ناهار یا ایاب و ذهاب. هیئت عمومی دیوان عدالت اداری با رأی ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴ مورخ ۱۹ اسفند ۱۳۹۹ این دستورالعمل را خلاف قانون و خارج از اختیار دانست و ابطال کرد. استدلال رأی، ماده ۳۵ و رأی وحدت رویه‌ای بود که استحقاق کارگر را «استفاده از تمام دریافتی ایام اشتغال» می‌داند؛ یعنی استثنا کردن بخشی از دریافتی، اختیار اداره کل نبود. ^{[۷] [۶]}

برداشت ما از این رأی این است که مبنای قابل دفاع برای بازخرید، همه دریافتی‌های مستمری است که کارگر در ازای روزهای کار می‌گیرد، نه فقط مزد ثابت؛ هرچند رأی فرمول جایگزینی ننوشته و درباره اعتراض یک شرکت به افزوده شدن کمک‌هزینه مسکن و خواربار هم جداگانه حکم نداده است. درباره واحد شمارش هم قانون یک ماه را با چهار جمعه مبنا گذاشته؛ اگر دفتر مرخصی شما روزهای کاری را می‌شمارد و مزد ماهانه بر سی تقسیم می‌شود، تبدیل این دو را یک‌بار در سیاست حقوق بنویسید و همه تسویه‌ها را با همان قاعده انجام دهید. ^{[۷] [۱]}

مثال عددی بازخرید مرخصی در تسویه شهریور ۱۴۰۵

کارگری در پایان شهریور ۱۴۰۵ با پایان قرارداد موقت از شرکت جدا می‌شود. دریافتی ماهانه مستمر او ۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مزد ثابت، ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال کمک‌هزینه مسکن و ۲۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال کمک‌هزینه اقلام مصرفی است؛ جمع ۲۶۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. دفتر مرخصی شرکت روزها را با همان واحد سی‌روزه مزد ماهانه نگه می‌دارد و پس از کسر مرخصی‌های استفاده‌شده، پانزده روز مانده نشان می‌دهد که نه روز آن ذخیره مجاز سال ۱۴۰۴ و شش روز آن مانده سهم شش‌ماهه ۱۴۰۵ است. ^{[۱] [۲] [۴]}

اگر فقط مزد ثابت مبنا باشد، مبلغ بازخرید ۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تقسیم بر سی ضرب در پانزده، یعنی ۱۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود. اگر همه دریافتی مستمر مبنا باشد، که با منطق رأی دیوان سازگارتر است، مبلغ ۲۶۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تقسیم بر سی ضرب در پانزده، یعنی ۱۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. اختلاف ۲۶٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی همان رقمی است که اگر در هیئت‌های تشخیص و حل اختلاف کار مطرح شود، کارفرما باید از انتخاب مبنای کمتر دفاع کند. این مثال فرض کرده هیچ‌کدام از اقلام به حضور فیزیکی روزانه وابسته نیست و اضافه‌کاری یا پاداش غیرمستمر در مبنا نیامده است. ^{[۷] [۶]}

• روزهای مانده: ۹ روز ذخیره ۱۴۰۴ به‌علاوه ۶ روز مانده ۱۴۰۵؛ جمعاً ۱۵ روز.
• مبنای مزد ثابت: ۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰ × ۱۵ = ۱۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• مبنای کل دریافتی مستمر: ۲۶۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰ × ۱۵ = ۱۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• مالیات و حق بیمه این سطر در شرایط مثال: صفر، به شرح بخش بعد.

مالیات و حق بیمه بازخرید مرخصی

بند ۵ ماده ۹۱ قانون مالیات‌های مستقیم، کنار حقوق بازنشستگی، پایان خدمت، خسارت اخراج و بازخرید خدمت، «حق سنوات و حقوق ایام مرخصی استفاده نشده» را هم از مالیات حقوق معاف کرده است. رئیس وقت سازمان امور مالیاتی در بهمن ۱۳۹۸ در پاسخ به ابهام‌ها گفت وجوه پرداختی یا تخصیصی بابت حق سنوات و حقوق مرخصی استفاده‌نشده، فارغ از بازنشستگی، ازکارافتادگی، قطع همکاری یا ادامه کار حقوق‌بگیر، معاف است. پس سطر بازخرید در فیش تسویه باید جدا از مزد ماه آخر و در ستون معاف بنشیند. ^{[۸] [۹]}

برای تأمین اجتماعی، دستورالعمل بازرسی از دفاتر قانونی که با بخشنامه ۴۱۹۵/۹۹/۱۰۰۰ مورخ ۱۳۹۹/۰۵/۱۵ ابلاغ شد، «بازخرید ایام مرخصی در حدود مقرر در مواد (۶۴)، (۶۶) و (۷۱) قانون کار» را نخستین قلم فهرست اقلام غیرمشمول کسر حق بیمه آورده است. قید «در حدود مقرر» مهم است: پرداختی که خارج از این چارچوب انجام شود، مثلاً تبدیل منظم همه مرخصی سالانه به پول در حین اشتغال، پشتوانه همین بند را ندارد و ممکن است در بازرسی مزد مشمول تلقی شود. ^{[۱۰] [۲]}

ثبت حسابداری؛ از ذخیره ماهانه تا پرداخت در تسویه

چون هر ماه کار، بخشی از حق مرخصی سال را می‌سازد و ماده ۷۱ پرداخت روزهای استفاده‌نشده را در پایان رابطه الزامی کرده، این روزها بدهی در حال انباشت شرکت‌اند و منتظر روز تسویه نمی‌مانند. روش منظم آن است که در پایان هر ماه، معادل ریالی روزهای مرخصی تازه‌ایجادشده منهای روزهای استفاده‌شده، به حساب ذخیره مرخصی استفاده‌نشده برود و مانده این حساب هر فصل با دفتر مرخصی کارکنان تطبیق شود. در تسویه، همین ذخیره مصرف می‌شود، نه هزینه تازه. ^{[۱] [۴]}

نمونه ثبت‌ها با ارقام مثال در فهرست زیر آمده است. اگر مبنای مزد یا تعداد روزها در تسویه با مانده ذخیره نخواند، اختلاف را به هزینه حقوق همان ماه ببرید و دلیلش را در شرح سند بنویسید. چون این سطر طبق ماده ۹۱ معاف و طبق بخشنامه تأمین اجتماعی غیرمشمول است، در فهرست بیمه و فهرست مالیات حقوق با کد درست و جدا از مزد ماه آخر گزارش شود تا رسیدگی بعدی آن را با پرداخت مشمول اشتباه نگیرد. ^{[۸] [۱۰]}

• ذخیره ماهانه: بدهکار هزینه حقوق و دستمزد، بستانکار ذخیره مرخصی استفاده‌نشده.
• تسویه: بدهکار ذخیره مرخصی استفاده‌نشده ۱۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار حقوق پرداختنی ۱۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• پرداخت: بدهکار حقوق پرداختنی، بستانکار بانک؛ همراه برگه تسویه امضاشده.

اشتباه‌های رایج و چک‌لیست پیش از پرداخت

سه اشتباه بیشترین اختلاف را می‌سازد. اول، کم کردن مانده بیش از نه روز سال‌های قبل بدون اینکه شرکت برنامه استفاده و اطلاع کتبی داشته باشد. دوم، محاسبه با مزد ثابت در حالی که رأی ۱۳۹۹ دیوان کنار گذاشتن بخشی از دریافتی را نپذیرفته است. سوم، قرار دادن بازخرید در ستون مشمول مالیات یا بیمه، که هم از کارگر کسر ناروا می‌کند و هم گزارش‌ها را ناهمخوان می‌کند. این راهنما برای کارگران مشمول قانون کار است؛ کارکنان دولت تابع مقررات استخدامی خود هستند. ^{[۲] [۷] [۸] [۴]}

پیش از امضای برگه تسویه، فهرست زیر را مرور کنید. هر ردیف به یکی از مواد ۶۴، ۶۶ و ۷۱ قانون کار، رأی دیوان یا دو مرجع مالیات و بیمه برمی‌گردد و پاسخ آن باید در پرونده کارگر بماند تا اگر کارگر به اداره کار شکایت کرد، محاسبه با همان مدارک بازسازی شود. ^{[۱] [۲] [۴] [۷] [۱۰]}

• رویداد خروج از نوع‌های ماده ۷۱ است و تاریخ آن با آخرین روز لیست بیمه یکی است.
• مانده هر سال از دفتر مرخصی استخراج شده و ذخیره هیچ سالی از نه روز بیشتر نیست، مگر با دلیل مستند.
• سهم سال جاری به نسبت ماه‌های کار طبق ماده ۶۴ حساب شده است.
• مبنای مزد روزانه و فهرست اقلام آن مکتوب است و با منطق رأی ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴ دیوان سازگار است.
• سطر بازخرید در ستون معاف مالیات و غیرمشمول بیمه نشسته است.
• ثبت تسویه از حساب ذخیره انجام شده و اختلاف آن توضیح دارد.