سامانه مالیات بر ارزش افزوده (evat) در ۱۴۰۵؛ اظهارنامه پیش‌فرض، مهلت و پرداخت

سامانه evat امروز چه کاری انجام می‌دهد؟

جواب کوتاه این است که evat.ir سال‌ها مرجع اصلی خدمات مالیات بر ارزش افزوده بود، اما در ۱۴۰۵ دیگر جای تکمیل و ارسال اظهارنامه فصلی نیست. راهنماهای به‌روز ۱۴۰۵ این سامانه را آرشیو اطلاعات دوره‌های گذشته توصیف می‌کنند و می‌گویند دوره ارسال اظهارنامه به روش سنتی در evat.ir تمام شده است. خدمات جاری ارزش افزوده، از ثبت‌نام تا اظهارنامه و پرداخت، در درگاه ملی خدمات الکترونیک مالیاتی به نشانی my.tax.gov.ir انجام می‌شود و صورتحساب‌های خرید و فروش در کارپوشه همان درگاه دیده می‌شوند. بنابراین اگر آموزش تصویری قدیمی evat را دنبال کنید، به صفحه‌هایی می‌رسید که دیگر مسیر رسمی تکالیف امروز نیستند. ^[۱]

تفاوت فقط در نشانی نیست؛ منطق اظهارنامه هم عوض شده است. در نظام قبلی، مؤدی اطلاعات فصل را خودش وارد می‌کرد و مهلت‌ها فصل‌به‌فصل اعلام می‌شد؛ برای نمونه، خبرگزاری صداوسیما در دی ۱۴۰۰ اعلام کرد مؤدیان تا ۱۵ دی فرصت دارند اظهارنامه ارزش افزوده پاییز ۱۴۰۰ را به‌صورت الکترونیکی تسلیم کنند. اما از فروردین ۱۴۰۳، سازمان امور مالیاتی به استناد ماده ۳ قانون تسهیل تکالیف مؤدیان، نخستین اظهارنامه پیش‌فرض را برای ارزش افزوده زمستان ۱۴۰۲ ساخت و از ۱۵ فروردین ۱۴۰۳ در کارپوشه پرونده مؤدیان در my.tax.gov.ir قرار داد. مؤدی باید آن را بررسی، تأیید یا اصلاح و سپس ارسال کند. ^{[۲] [۳]}

پس برای کسی که «سامانه مالیات بر ارزش افزوده» را جست‌وجو می‌کند، پرسش درست این است که اظهارنامه پیش‌فرض فصل جاری کجاست، چه چیزی در آن آمده و چه چیزی باید اضافه یا اصلاح شود. evat.ir برای دیدن سوابق دوره‌های قدیمی و پیگیری پرونده‌های گذشته به کار می‌آید، ولی ثبت اظهارنامه دوره‌های تازه، اصلاح جزئیات معاملات و پرداخت بدهی از مسیر کارپوشه انجام می‌شود. راهنماهای منتشرشده برای بهار ۱۴۰۵ هم همه مراحل را با نام بخش‌های کارپوشه توضیح داده‌اند، نه با منوهای سامانه قدیمی. ^{[۱] [۸]}

مبنای قانونی؛ دوره سه‌ماهه، مهلت پرداخت و جریمه

ماده ۱ قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب ۱۴۰۰ دوره مالیاتی را سه‌ماهه و منطبق بر فصل‌های سال شمسی تعریف می‌کند. همین ماده «عرضه» را واگذاری کالا یا ارائه خدمت به غیر از طریق هر نوع معامله یا عقد قانونی می‌داند و «مؤدی» را شخصی که به عرضه کالا، ارائه خدمت، واردات یا صادرات مبادرت می‌کند. ماده ۴ مؤدی را مکلف می‌کند حداکثر تا پایان ماه پس از انقضای هر دوره، مالیات و عوارض آن دوره را پس از کسر اعتبار مالیاتی بپردازد. نتیجه عملی این است که مهلت بهار تا پایان تیر، تابستان تا پایان مهر، پاییز تا پایان دی و زمستان تا پایان فروردین سال بعد است؛ مگر آنکه سازمان برای دوره‌ای مشخص تمدید اعلام کند. ^{[۴] [۵]}

جریمه‌ها در فصل هشتم همان قانون آمده‌اند. طبق بند الف ماده ۳۶، تسلیم نکردن اظهارنامه در هر دوره مالیاتی ده میلیون ریال یا دو برابر مالیات و عوارض پرداخت‌نشده، هر کدام بیشتر باشد، جریمه دارد و پس از استقرار سامانه، این حکم برای کسانی اعمال می‌شود که از عضویت در آن خودداری کرده‌اند. بند ب برای کتمان معاملات یا خلاف واقع نشان دادن مالیات، دو برابر مالیات پرداخت‌نشده و در تکرار ظرف دو سال سه برابر آن را مقرر کرده است. ماده ۳۷ هم برای تأخیر در پرداخت، جریمه‌ای به میزان ۲ درصد در ماه نسبت به مالیات و عوارض پرداخت‌نشده تعیین کرده که از زودترین تاریخ میان مهلت تسلیم اظهارنامه و سررسید پرداخت حساب می‌شود. ^{[۶] [۷]}

یک تغییر مهم دیگر به اعتبار خرید مربوط است. به گفته روابط عمومی سازمان امور مالیاتی در شهریور ۱۴۰۴، به حکم قانون بودجه ۱۴۰۴ از ابتدای دی ۱۴۰۴ صورتحساب کاغذی دیگر مستند اعتبار مالیاتی پذیرفته نمی‌شود. یعنی مالیاتی که هنگام خرید پرداخت کرده‌اید فقط وقتی از مالیات فروش کم می‌شود که خرید با صورتحساب الکترونیکی در سامانه مؤدیان ثبت شده باشد. برای واحد مالی این یعنی کنترل صورتحساب‌های خرید در کارپوشه دیگر کار پایان فصل نیست و باید هم‌زمان با ثبت خرید انجام شود. ^[۹]

مسیر تکمیل اظهارنامه پیش‌فرض در ۱۴۰۵، گام‌به‌گام

ورود از درگاه ملی خدمات الکترونیک مالیاتی انجام می‌شود. پس از ورود و انتخاب پرونده، بخش کارپوشه فضای عملیاتی پرونده را باز می‌کند و اظهارنامه پیش‌فرض هر دوره در همان‌جاست. سازمان این اظهارنامه را از اطلاعات صورتحساب‌های الکترونیکی ثبت‌شده در سامانه می‌سازد و مؤدی باید آن را تکمیل، اصلاح یا تأیید کند. راهنمای بهار ۱۴۰۵ بخش‌های اصلی را چنین نام می‌برد: «جزئیات اطلاعات معاملات» که با فرم کارپوشه یا بارگذاری فایل پر می‌شود، «خلاصه عملکرد» که با «ذخیره نهایی» قطعی می‌شود، و «پرداخت» یا «ترتیب پرداخت» بدهی از خود سامانه. ^{[۳] [۸]}

مهلت‌های بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد چرا ترتیب این مراحل مهم است. طبق اطلاعیه‌هایی که برای این دوره منتشر شد، بارگذاری فایل جزئیات معاملات تا پایان شنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ و ثبت دستی و ذخیره نهایی خلاصه عملکرد تا پایان یکشنبه ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ ممکن بود. مؤدیانی که تا همان روز خلاصه عملکرد را نهایی کردند از بخشودگی صددرصدی جریمه بند ب ماده ۳۶ و کسانی که تا همان روز پرداخت یا ترتیب پرداخت دادند از بخشودگی صددرصدی جریمه ماده ۳۷ استفاده کردند. این تمدید مخصوص بهار ۱۴۰۵ بود و برای تابستان، تا اطلاعیه تازه منتشر نشده، همان مهلت پایان مهر ماده ۴ ملاک است. ^{[۸] [۵]}

• ورود به my.tax.gov.ir و انتخاب پرونده‌ای که اظهارنامه به آن تعلق دارد.
• باز کردن کارپوشه و «اظهارنامه پیش‌فرض» دوره مورد نظر، و مقایسه فروش و خرید آن با دفاتر.
• تکمیل «جزئیات اطلاعات معاملات» با فرم یا فایل، برای معاملاتی که صورتحساب الکترونیکی آن‌ها کامل نیامده است.
• بازبینی «خلاصه عملکرد» و انجام «ذخیره نهایی»؛ بدون آن، اظهارنامه قطعی نشده است.
• انتخاب «پرداخت» یا «ترتیب پرداخت» و نگه‌داشتن رسید در پرونده فصل.

مثال عددی؛ اظهارنامه تابستان ۱۴۰۵ یک شرکت بازرگانی

فرض کنید شرکتی بازرگانی در تابستان ۱۴۰۵ کالای مشمول نرخ عمومی را به مبلغ ۴٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال فروخته است. نرخ عمومی ماده ۷ در ۱۴۰۵، طبق گزارش‌هایی که به قانون بودجه همین سال استناد می‌کنند، ۱۰ درصد است؛ پس مالیات و عوارض فروش ۴۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود. خریدهای فصل ۲٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بوده است: ۲٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال آن با صورتحساب الکترونیکی در کارپوشه ثبت شده و ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مالیات آن اعتبار قابل استفاده است، اما ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال دیگر فقط فاکتور کاغذی دارد و ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مالیات آن از دی ۱۴۰۴ به بعد اعتبار محسوب نمی‌شود. بدهی فصل ۴۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ منهای ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰، یعنی ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است که طبق ماده ۴ باید تا پایان مهر ۱۴۰۵ پرداخت شود. ^{[۱۰] [۹] [۵]}

حالا دو اشتباه رایج را قیمت‌گذاری کنیم. اگر همین ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال دو ماه دیرتر، در پایان آذر، پرداخت شود، جریمه ماده ۳۷ برابر ۲ درصد در ماه، یعنی ۴ درصد، و مبلغ آن ۹٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال است. اگر حسابدار مالیات خرید کاغذی را هم به‌عنوان اعتبار در اظهارنامه بیاورد، ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مالیات کمتر از واقع اظهار شده و طبق بند ب ماده ۳۶ جریمه آن دو برابر، یعنی ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، علاوه بر اصل مالیات است. هر دو رقم نشان می‌دهد کنترل اعتبار خرید پیش از ذخیره نهایی ارزان‌تر از اصلاح بعدی است. ^{[۷] [۶]}

• ثبت فروش فصل: بدهکار حساب‌های دریافتنی ۵٬۲۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار فروش ۴٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و مالیات و عوارض ارزش افزوده فروش ۴۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• ثبت خرید با صورتحساب الکترونیکی: بدهکار موجودی کالا ۲٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و مالیات و عوارض ارزش افزوده خرید ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار حساب‌های پرداختنی ۲٬۷۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• خرید با فاکتور کاغذی: مالیات ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی در حساب اعتبار مالیاتی نمی‌ماند و مطابق رویه حسابداری شرکت به بهای کالا یا هزینه منتقل می‌شود.
• تهاتر پایان فصل: بدهکار مالیات فروش ۴۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار مالیات خرید ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و مالیات ارزش افزوده پرداختنی ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• پرداخت تا پایان مهر: بدهکار مالیات ارزش افزوده پرداختنی ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ بستانکار بانک ۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.

خطاهای رایج در کار با اظهارنامه پیش‌فرض

خطای اول، قطعی فرض کردن اظهارنامه پیش‌فرض است. این اظهارنامه از داده‌های سامانه ساخته می‌شود و هر فروشی که صورتحساب آن نیامده یا هر خریدی که فروشنده آن را درست ثبت نکرده، در آن جا نمی‌افتد. خطای دوم، دنبال کردن آموزش‌های قدیمی evat است که منوها و مهلت‌هایشان به قانون قبلی و دوره‌های گذشته برمی‌گردد. خطای سوم، اتکا به تمدید است؛ تمدید بهار ۱۴۰۵ با اطلاعیه جدا آمد و دلیلی ندارد که برای فصل بعد هم تکرار شود. برنامه کار را بر مهلت ماده ۴ بچینید و تمدید را فرصت جبران بدانید، نه برنامه. ^{[۳] [۱] [۸]}

خطای چهارم، یکی گرفتن ذخیره نهایی با پرداخت است. در اطلاعیه بهار ۱۴۰۵، بخشودگی جریمه کتمان به ذخیره نهایی خلاصه عملکرد و بخشودگی جریمه تأخیر به پرداخت یا ترتیب پرداخت گره خورده بود؛ کسی که فقط یکی را انجام داده بود، فقط از یکی بهره برد. خطای پنجم، باقی گذاشتن مالیات خرید بدون صورتحساب الکترونیکی در حساب اعتبار است؛ این مانده در اظهارنامه پذیرفته نمی‌شود و اگر در دفاتر بماند، صورت‌های مالی را هم با دارایی‌ای نشان می‌دهد که قابل بازیافت نیست. ماده ۳۷ هم یادآوری می‌کند که جریمه تأخیر از زودترین تاریخ مهلت اظهارنامه یا سررسید پرداخت شروع می‌شود. ^{[۸] [۹] [۷]}

چک‌لیست پیش از ذخیره نهایی و پرداخت

این فهرست را در هفته آخر هر فصل و دوباره پیش از ذخیره نهایی اجرا کنید. هر سطر به یکی از احکام بالا برمی‌گردد: دوره و مهلت ماده ۱ و ۴، جریمه‌های مواد ۳۶ و ۳۷، و شرط صورتحساب الکترونیکی برای اعتبار خرید از دی ۱۴۰۴. خروجی آن را همراه رسید پرداخت در پرونده فصل نگه دارید تا اگر سازمان بعدها درباره اختلاف دفاتر و اظهارنامه پرسید، مسیر عدد قابل بازسازی باشد. ^{[۴] [۵] [۶] [۹]}

• فروش فصل در اظهارنامه پیش‌فرض با جمع فروش دفاتر و فهرست صورتحساب‌های صادرشده یکی است؟
• هر خریدی که مالیاتش اعتبار گرفته، صورتحساب الکترونیکی تأییدشده در کارپوشه دارد؟
• خریدهای کاغذی یا تأییدنشده از حساب اعتبار مالیاتی بیرون آمده‌اند؟
• جزئیات اطلاعات معاملات برای فروش‌هایی که صورتحسابشان کامل نیست تکمیل شده است؟
• خلاصه عملکرد ذخیره نهایی شده و رسید یا شماره پیگیری آن نگه داشته شده است؟
• بدهی تا پایان ماه بعد از فصل پرداخت یا ترتیب پرداخت آن ثبت شده است؟
• سند تهاتر مالیات فروش و خرید و سند پرداخت در دفاتر با رقم اظهارنامه برابر است؟