ژرف‌بان حسابداری شرکت‌های دارویی و داروخانه؛ موجودی، انقضا، بیمه و مالیات
حسابداری دارو سه ویژگی دارد که در کسب‌وکارهای دیگر کمتر هم‌زمان پیدا می‌شود: کالا از ارزش افزوده معاف است، قیمت را سامانه رسمی تعیین می‌کند و تاریخ انقضا می‌تواند ارزش موجودی را به صفر برساند. این راهنما ثبت‌ها و کنترل‌های تولیدکننده، پخش و داروخانه را کنار هم می‌گذارد و می‌گوید نرم‌افزار امروز کجا کمک می‌کند و کجا نه.
حسابداری شرکت‌های دارویی چه فرقی با یک شرکت بازرگانی دارد؟
سه حلقه زنجیره دارو حسابداری مشابهی ندارند، اما سه ویژگی مشترک دارند. اول، خود دارو و خدمات درمانی در قانون مالیات بر ارزش افزوده معاف‌اند، پس فاکتور فروش دارو معمولاً ردیف مالیات ندارد و رفتار مالیاتی خرید و فروش با یک شرکت بازرگانی عادی فرق می‌کند. دوم، قیمت فروش را بازار تعیین نمی‌کند؛ قیمتی که در سامانه رسمی سازمان غذا و دارو ثبت شده ملاک است. سوم، هر بسته دارو تاریخ انقضا دارد و موجودی می‌تواند در چند ماه ارزش خود را تقریباً به‌طور کامل از دست بدهد. [۱] [۲] [۴]
این سه ویژگی در هر حلقه شکل خودش را دارد. تولیدکننده با بهای تمام‌شده مواد، تولید و ضایعات بچ‌های ناموفق سروکار دارد؛ شرکت پخش با موجودی بزرگ، مطالبات طولانی از داروخانه‌ها و مرجوعی نزدیک به انقضا؛ و داروخانه با تفکیک سهم بیمار و سهم بیمه در هر نسخه و تأخیر بیمه‌ها. اصول حسابداری موجودی برای هر سه یکی است و از استاندارد حسابداری ۸ می‌آید؛ آنچه فرق می‌کند، نقطه‌هایی است که ارزش موجودی یا وصول مطالبات در آن‌ها در خطر است. [۴] [۳]
برای تولیدکننده دارو، سه بند استاندارد ۸ بیشترین اثر را دارد. طبق بند ۱۱، سربار ثابت تولید بر مبنای ظرفیت معمول تخصیص می‌یابد؛ ماه‌هایی که خط تولید به دلیل کمبود ماده اولیه نیمه‌فعال بوده، نباید بهای هر بسته را بالا ببرند. طبق جزء الف بند ۱۸، مبالغ غیرعادی ضایعات مواد، دستمزد و سایر مخارج تولید، مثل بچی که در کنترل کیفیت رد می‌شود، جزو بهای موجودی نیست و در همان دوره هزینه می‌شود؛ جزء ب همین بند مخارج انبارداری را هم، جز آنچه در فرایند تولید برای محصول نیازمند پردازش بیشتر لازم است، از بها بیرون می‌گذارد. بند ۸ هم مخارج تأمین مالی واردات اعتباری از نوع یوزانس را فقط وقتی جزو مخارج خرید می‌داند که طبق مقررات واردات نقدی آن کالا مجاز نباشد. [۴]
ارزش افزوده دارو: معافیت ماده ۹ و آنچه در فاکتور می‌آید
در ماده ۹ قانون مالیات بر ارزش افزوده، جزء ۱۵ بند الف انواع دارو و واکسن، انسانی و دامی، لوازم مصرفی درمانی و لوازم توانبخشی را از فهرست کالاهای مشمول خارج کرده و جزء ۱ بند ب، خدمات درمانی، تشخیصی و پیشگیری، خدمات توانبخشی و حمایتی را. تبصره ۱ همین ماده برای واردات جزء ۱۵ شرط گذاشته است: معافیت وقتی برقرار است که با تأیید وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کالا مشابه داخلی نداشته باشد و اگر واردات به دلیل کمبود تولید داخل نسبت به نیاز بازار ضروری باشد، در مبادی گمرکی مشمول نرخ ۳ درصد است. عرضه این کالاها در داخل کشور، مثل مشابه داخلی، معاف است. [۱]
اثر حسابداری این معافیت دو جاست. در فروش، ردیف کالای معاف بدون مالیات صادر می‌شود و شناسه کالا در صورتحساب الکترونیکی باید همان وضعیت معاف را نشان دهد؛ داروخانه یا پخشی که اقلام غیردارویی مثل آرایشی و بهداشتی هم می‌فروشد، باید این اقلام را جدا نگه دارد چون مشمول نرخ عمومی‌اند. در خرید، شرکت دارویی برای نهاده‌ها و خدمات غیرمعاف مالیات می‌پردازد و اینکه این مالیات قابل اعتبار است یا به بها اضافه می‌شود، باید با متن قانون و رویه سازمان امور مالیاتی برای فروش معاف تطبیق داده شود؛ پیش از ثبت، این را با مشاور مالیاتی روشن کنید. [۱]
قیمت و اصالت؛ نقش سامانه تی‌تک در دفاتر
سخنگوی سازمان غذا و دارو در اردیبهشت ۱۴۰۱ گفته است ملاک اصلی قیمت دارو، قیمتی است که در سامانه تی‌تک ثبت شده و حتی بیمه‌ها هم بر اساس همین قیمت عمل می‌کنند. به گفته او همه محصولات سلامت‌محور در بدو ورود شناسه اولیه خود را در این سامانه ثبت می‌کنند و زیر پوشش برخی داروها، به‌ویژه داروهای وارداتی، کدی ۱۶ رقمی هست که اصالت و قیمت را قابل استعلام می‌کند. [۲]
برای حسابدار، معنای عملی این است که فهرست قیمت فروش در نرم‌افزار یک داده تنظیم‌شده است، نه یک تصمیم تجاری. هر تغییر قیمت مصوب باید با تاریخ اثر در فهرست قیمت بنشیند، فاکتورهای پیش و پس از آن جدا بمانند و اختلاف میان قیمت فاکتور و قیمت مصوب به‌عنوان استثنا گزارش شود. اگر بیمه سهم خود را بر پایه قیمت ثبت‌شده محاسبه می‌کند، فاکتوری که قیمت دیگری دارد مستقیماً به کسری در مطالبه بیمه تبدیل می‌شود. [۲]
داروی نزدیک به انقضا و تاریخ‌گذشته؛ ثبت طبق استاندارد ۸
استاندارد حسابداری ۸ برای دارو قاعده جداگانه‌ای ندارد و همین سادگی کار را دقیق می‌کند. طبق بند ۴، موجودی به اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش تک‌تک اقلام یا گروه‌های اقلام مشابه اندازه‌گیری می‌شود. بند ۴۵ خراب‌شدن و ناباب‌شدن را از موارد اصلی افت خالص ارزش فروش زیر بها می‌شمارد و بند ۴۶ می‌گوید کاهش ارزش و همه زیان‌های مرتبط با موجودی در دوره وقوع هزینه می‌شود. داروی تاریخ‌گذشته‌ای که نه فروختنی است و نه قابل برگشت به تأمین‌کننده، خالص ارزش فروشش صفر یا منفی است. استاندارد بین‌المللی IAS ۲ هم همین قاعده اقل بها و خالص ارزش فروش را دارد. [۴] [۵]
یک خلط رایج را باید کنار گذاشت. خروج فیزیکی دارو بر اساس زودترین تاریخ انقضا، یعنی هر بسته‌ای که زودتر منقضی می‌شود اول برود، یک قاعده انبارداری است، نه روش محاسبه بها. بند ۲۹ استاندارد ۸ بها را فقط با شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده یا میانگین موزون مجاز می‌داند. شرکتی که بها را با میانگین موزون حساب می‌کند، می‌تواند و باید فیزیکی بر اساس تاریخ انقضا خروج بزند؛ اما برای دیدن ریسک انقضا، مانده هر کالا را باید به تفکیک بچ و تاریخ انقضا داشته باشد، که اگر نرم‌افزار آن را نگه نمی‌دارد، باید در کاربرگ جداگانه نگهداری شود. [۴]
مثال عددی: یک بچ دارو در شرکت پخش از خرید تا انقضا
یک شرکت پخش ۱۰٬۰۰۰ بسته از یک دارو را به بهای هر بسته ۴۵۰٬۰۰۰ ریال، جمعاً ۴٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، می‌خرد؛ کالا طبق جزء ۱۵ بند الف ماده ۹ معاف است و ردیف مالیات ندارد. تا پایان اسفند ۱۴۰۵، ۷٬۰۰۰ بسته را با قیمت مصوب فرضی ۵۱۰٬۰۰۰ ریال به داروخانه‌ها می‌فروشد: فروش ۳٬۵۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بهای تمام‌شده ۳٬۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و سود ناخالص ۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. ۳٬۰۰۰ بسته باقی‌مانده سه ماه تا انقضا فاصله دارند. تأمین‌کننده طبق قرارداد ۱٬۰۰۰ بسته را با بهای خرید پس می‌گیرد. [۱] [۴]
از ۲٬۰۰۰ بسته باقی‌مانده به بهای ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، برآورد قابل اتکا این است که ۱٬۲۰۰ بسته پیش از انقضا با تخفیف و به ۳۰۰٬۰۰۰ ریال فروخته می‌شود و ۸۰۰ بسته فروش نمی‌رود. خالص ارزش فروش این گروه ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است و کاهش ارزش ۵۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در سال ۱۴۰۵ هزینه می‌شود. در ۱۴۰۶ وقتی ۸۰۰ بسته طبق مقررات معدوم می‌شود، چون بهای آن‌ها پیش‌تر کامل ذخیره شده، سود و زیان دوباره ضربه نمی‌خورد؛ و فروش ۱٬۲۰۰ بسته به ۳۰۰٬۰۰۰ ریال، با بهای خالص از ذخیره، سود یا زیانی ایجاد نمی‌کند. [۴]
- مرجوعی به تأمین‌کننده: بدهکار حساب پرداختنی تأمین‌کننده ۴۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار موجودی کالا ۴۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- کاهش ارزش پایان ۱۴۰۵: بدهکار هزینه کاهش ارزش موجودی ۵۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار ذخیره کاهش ارزش موجودی ۵۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- معدوم‌کردن ۸۰۰ بسته در ۱۴۰۶: بدهکار ذخیره کاهش ارزش موجودی ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، بستانکار موجودی کالا ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- قیمت‌ها و قرارداد مرجوعی فرضی‌اند؛ شرایط واقعی برگشت دارو به قرارداد با تأمین‌کننده و مقررات سازمان غذا و دارو بستگی دارد.
مطالبات بیمه و نقدینگی داروخانه
در داروخانه، هر نسخه دو بخش دارد: سهمی که بیمار همان لحظه نقد یا با کارتخوان می‌پردازد و سهمی که بیمه‌گر بعداً پرداخت می‌کند. سهم دوم یک حساب دریافتنی است و باید برای هر بیمه‌گر در حساب تفصیلی جدا ثبت شود؛ اگر کل نسخه به‌عنوان فروش نقدی ثبت شود، اختلاف صندوق و بانک با فروش هر روز به‌ظاهر کسری می‌شود و مانده واقعی طلب از بیمه‌ها گم می‌شود. هر کسری که بیمه‌گر پس از بررسی نسخه‌ها اعمال می‌کند، باید با سند جدا ثبت شود تا دلیل آن قابل پیگیری بماند. [۳]
این تفکیک فقط مسئله دفتری نیست. یداله سهرابی، عضو شورای عالی نظام پزشکی و رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات آن، در آبان ۱۴۰۴ گفته است داروخانه‌ها دارو را با هزینه مشخص از شرکت‌های پخش تهیه می‌کنند، اما بیمه‌گرها، به‌ویژه تأمین اجتماعی، با تأخیر چندماهه پرداخت می‌کنند و همین بدهی داروخانه‌ها به پخش‌ها را بالا برده است؛ به گفته او داروخانه‌ها از سال قبل تا آن زمان حدود ۶٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان چک برگشتی داشته‌اند. برای پخش، همین یعنی مطالبات از داروخانه‌ها باید با گزارش سنی و سقف اعتبار هر مشتری کنترل شود، نه فقط با مانده کل. [۳]
چک‌لیست حسابداری دارو برای پخش و داروخانه
این چک‌لیست برای بستن ماه و سال در شرکت پخش و داروخانه است و مالیات، قیمت، موجودی و مطالبات را در یک مرور جمع می‌کند. [۱] [۲] [۴] [۳]
- کالاهای معاف ماده ۹ از اقلام غیردارویی مشمول نرخ عمومی در کدینگ و صورتحساب جدا شده‌اند؟
- فهرست قیمت فروش با قیمت ثبت‌شده در تی‌تک و تاریخ اثر هر تغییر تطبیق داده شده است؟
- مانده هر دارو به تفکیک بچ و تاریخ انقضا، در نرم‌افزار یا کاربرگ جداگانه، در دسترس است؟
- اقلامی که کمتر از دوره عادی فروش تا انقضا فاصله دارند، برای مرجوعی یا کاهش ارزش بررسی شده‌اند؟
- سهم بیمار و سهم هر بیمه‌گر در حساب‌های جدا ثبت و کسورات با سند جدا ثبت شده است؟
- گزارش سنی مطالبات از بیمه‌ها و از داروخانه‌ها هر ماه بازبینی و سقف اعتبار مشتریان کنترل شده است؟
منابع مستقیم
- ماده ۹ قانون مالیات بر ارزش افزوده؛ جزء ۱۵ بند الف، جزء ۱ بند ب و تبصره ۱ درباره واردات دارو کتابخانه حسابدانان؛ متن قانون دائمی
- سخنگوی سازمان غذا و دارو: ملاک قیمت فروش دارو، قیمت ثبت‌شده در سامانه تی‌تک است؛ ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۱ خبرفوری
- چک‌های برگشتی داروخانه‌ها، تأخیر چندماهه بیمه‌ها و بدهی به شرکت‌های پخش؛ گفت‌وگو با عضو شورای عالی نظام پزشکی، ۱۴ آبان ۱۴۰۴ خبرگزاری مهر
- استاندارد حسابداری ۸، حسابداری موجودی مواد و کالا؛ بندهای ۴، ۸، ۱۱، ۱۸، ۲۹، ۴۵ و ۴۶ سازمان حسابرسی؛ متن رسمی استاندارد
- استاندارد بین‌المللی حسابداری ۲، موجودی‌ها؛ اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش بنیاد IFRS
تحلیل‌های مرتبط
مطالب هم‌موضوع که همین تصمیم را از زاویهٔ دیگری کامل می‌کنند.
ارزیابی موجودی کالا در پایان سال؛ اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش
روش قیمت‌گذاری، مثل میانگین موزون یا اولین صادره از اولین وارده، بهای موجودی را می‌سازد؛ ارزیابی پایان سال می‌پرسد آیا همین بها هنوز از فروش برمی‌گردد. استاندارد حسابداری ۸ جواب را در قاعده اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش، مقایسه قلم‌به‌قلم و ثبت کاهش ارزش در همان دوره گذاشته است.
خواندن گزارش
نرخ مالیات بر ارزش افزوده سال ۱۴۰۵ به همراه جدول کامل
نرخ عمومی ۱۰ درصد است و پیشنهاد افزایش به ۱۲ درصد در بودجه ۱۴۰۵ تصویب نشد؛ اما «ارزش افزوده» فقط یک عدد نیست. این راهنما نرخ عمومی، معافیت‌های ماده ۹، نرخ صفر صادرات و نرخ‌های خاص سوخت، طلا و دخانیات را در یک جدول و یک مثال محاسبه فاکتور کنار هم می‌گذارد.
خواندن گزارش
نرم‌افزار حسابداری فرش فروشی؛ دستباف و ماشینی، فروش امانی، چک و مالیات
در فرش فروشی، هر تخته دستباف کالایی یکتاست با بهای خودش و از ارزش افزوده معاف است، در حالی که فرش ماشینی کالای تکراری و مشمول نرخ عمومی است. نرم‌افزار حسابداری این صنف باید این دو را جدا ارزش‌گذاری کند، فرش امانی را از موجودی خود فروشگاه جدا نگه دارد و فروش چکی را تا وصول دنبال کند.
خواندن گزارش
نرم‌افزار حسابداری عینک فروشی؛ فریم و عدسی، سفارش آزمایشگاه، بیمه و مالیات
عینک فروشی نیمی فروشگاه است و نیمی کارگاه سفارشی: فریم از قفسه فروخته می‌شود، عدسی طبق نسخه به آزمایشگاه سفارش داده می‌شود و تحویل چند روز بعد است. نرم‌افزار حسابداری این صنف باید پیش‌دریافت، بهای عدسی سفارشی، سهم بیمه‌گر و صورتحساب الکترونیکی را درست از هم جدا کند.
خواندن گزارش
نرم‌افزار حسابداری پوشاک و مانتوفروشی؛ سایز و رنگ، کالای امانی، حراج و مالیات
مانتوفروشی با یک مدل در چند سایز و رنگ، کالای امانی تولیدی‌ها، تعویض سایز و حراج آخر فصل کار می‌کند. نرم‌افزار حسابداری باید این‌ها را به موجودی، بهای تمام‌شده و صورتحساب الکترونیکی وصل کند و مرز امروز ژرف‌بان هم باید پیش از خرید روشن باشد.
خواندن گزارش
روش‌های قیمت‌گذاری موجودی کالا؛ سیستم دائمی و ادواری و بهای تمام‌شده طبق استاندارد ۸
قیمت‌گذاری موجودی دو تصمیم جداست: موجودی را دائمی ثبت می‌کنید یا ادواری، و بها را با کدام فرمول به کالای فروش‌رفته و مانده می‌دهید. استاندارد ۸ فقط شناسایی ویژه، اولین صادره از اولین وارده و میانگین موزون را می‌پذیرد و همان داده با میانگین متحرک و میانگین دوره‌ای دو عدد متفاوت می‌دهد.
خواندن گزارشخلاصه را سریع ببینید؛ گزارش کامل را با یک لمس باز کنید
هر پست با تصویر اختصاصی، دو دلیل اهمیت، یک اقدام مدیریتی، یک مورد قابل رصد و مسیر مستقیم به متن کامل و منابع منتشر می‌شود.