مرخصی زایمان ۱۴۰۵؛ مدت نه ماه، شرط شصت روز بیمه و محاسبهٔ حقوق

مرخصی زایمان در ۱۴۰۵ چند ماه است؟

مرخصی زایمان برای زنان بیمه‌شدهٔ شاغل در ۱۴۰۵ نه ماه تمام است و برای تولد دوقلو یا بیشتر دوازده ماه. به درخواست مادر، تا دو ماه از این مدت را می‌توان در ماه‌های پایانی بارداری گرفت. خبرگزاری مهر در ۱۲ مهر ۱۴۰۵ از قول سازمان تأمین اجتماعی نوشته است که مدت مرخصی با مصوبهٔ ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۰ هیئت وزیران از شش به نه ماه رسید و سپس بند «الف» ماده ۱۷ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت همین مدت را دوباره تصویب کرد. سازمان در اطلاع‌رسانی خودش هم مدت را برای زنان بیمه‌شدهٔ شاغل مشمول نه ماه اعلام کرده است. ^{[۱] [۲]}

متن ماده ۷۶ قانون کار هنوز مرخصی بارداری و زایمان را جمعاً ۹۰ روز می‌داند، با ۱۴ روز اضافه برای زایمان توأمان، و ماده ۶۷ قانون تأمین اجتماعی هم سقف کمک بارداری را دوازده هفته گذاشته است. این دو عدد را مبنای محاسبه قرار ندهید؛ قانون‌های بعدی مدت را تغییر داده‌اند و خود سازمان تأمین اجتماعی مرخصی نه‌ماهه را اجرا می‌کند. آنچه از این دو ماده هنوز کاربرد روزمره دارد، قواعد بازگشت به کار، احتساب سابقه و مبنای پرداخت است که در بخش‌های بعد آمده است. ^{[۳] [۶] [۱]}

یک قید بودجه‌ای هم در همان گزارش ۱۴۰۵ آمده است. بار مالی ماده ۱۷ باید از محل منابع ماده ۷۲ همان قانون در ردیف خاصی از بودجهٔ سالانه تأمین شود و اگر تأمین نشود، اقدام سازمان «تعهد زائد بر اعتبار» تلقی و هزینه‌ها بدهی دولت به سازمان ثبت می‌شود. طبق همین گزارش، از ۱۴۰۰ تا پایان شهریور ۱۴۰۵ نزدیک به ۲۳۵ هزار نفر از مرخصی نه‌ماهه استفاده کرده‌اند و پرداخت حقوق این دوره به‌صورت ماهانه انجام می‌شود. برای واحد حقوق، معنای عملی این است که اجرای حق ادامه دارد، اما پیگیری پرداخت سازمان را باید پرونده‌به‌پرونده انجام داد. ^[۱]

شرایط دریافت مرخصی زایمان از تأمین اجتماعی

حق مرخصی و حق دریافت غرامت دو موضوع جدا هستند. ماده ۶۷ قانون تأمین اجتماعی کمک بارداری را به این شرط می‌دهد که بیمه‌شده در یک سال پیش از زایمان شصت روز سابقهٔ پرداخت حق بیمه داشته باشد و در دورهٔ استفاده از کمک بارداری به کار مشغول نباشد. سازمان در اطلاع‌رسانی رسمی خود همین را تکرار کرده است: بیمه‌شدهٔ زن با شصت روز سابقهٔ کار و بیمه‌پردازی در یک سال پیش از زایمان، به شرط اشتغال‌نداشتن، از غرامت دستمزد ایام بارداری استفاده می‌کند. همان اطلاعیه می‌گوید بیمه‌شدگان توافقی، اختیاری و مشاغل آزاد از این خدمت برخوردار نیستند. ^{[۶] [۲]}

ماده ۶۸ موضوع دیگری را پوشش می‌دهد: کمک‌ها، معاینه‌ها و معالجات پیش از زایمان، حین زایمان و پس از آن. این حمایت درمانی هم به شصت روز حق بیمه در یک سال پیش از وضع حمل وابسته است و متن ماده، مثل ماده ۶۷، هم بیمه‌شدهٔ زن و هم همسر بیمه‌شدهٔ مرد را نام برده است. اطلاع‌رسانی سازمان دربارهٔ غرامت دستمزد ایام بارداری اما از بیمه‌شدهٔ زن با سابقهٔ کار و بیمه‌پردازی حرف می‌زند. پس کارمندی که خودش بیمه‌شده نیست و فقط همسرش بیمه دارد، برای خدمات درمانی به شعبه مراجعه کند، اما استحقاق غرامت دستمزد را پیش از هر برنامه‌ریزی از شعبه استعلام کند. ^{[۷] [۶] [۲]}

برای کارفرما شرط «اشتغال‌نداشتن» مهم‌ترین نکتهٔ کنترلی است. اگر کارمند در دورهٔ مرخصی زایمان دورکاری کند یا مزد بگیرد، شرط ماده ۶۷ از بین می‌رود و ممکن است سازمان پرداخت را رد یا مطالبه کند. توافق دورکاری در این دوره را بدون هماهنگی با شعبه امضا نکنید. نوع بیمهٔ کارمند، تعداد روزهای حق بیمه در دوازده ماه پیش از زایمان و تاریخ توقف کار را هم پیش از شروع مرخصی کنترل کنید تا کارمند با پروندهٔ ناقص به شعبه نرود. ^{[۶] [۲]}

حقوق مرخصی زایمان چطور محاسبه می‌شود؟

در دورهٔ مرخصی زایمان، کارمند مشمول قانون کار از کارفرما مزد نمی‌گیرد؛ تبصرهٔ ۲ ماده ۷۶ قانون کار می‌گوید حقوق ایام مرخصی زایمان طبق مقررات قانون تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود. ماده ۶۷ مبلغ کمک بارداری را دوسوم آخرین مزد یا حقوق بیمه‌شده طبق ماده ۶۳ تعیین کرده است. ماده ۶۳ آخرین مزد روزانه را جمع کل دریافتی مشمول کسر حق بیمه در آخرین ۹۰ روز پیش از شروع استراحت، تقسیم بر روزهای کار، می‌داند و برای کسانی که کارمزد می‌گیرند تقسیم بر نود؛ با این شرط که غرامت از غرامت کارگری با حداقل مزد کمتر نشود. ^{[۳] [۶] [۵]}

بند «الف» ماده ۱۷ از «تمام حقوق و فوق‌العاده‌های مرتبط» سخن می‌گوید و گزارش ۱۴۰۵ مهر هم پرداخت حقوق و فوق‌العاده‌های نه ماه را از قول سازمان آورده است، اما فرمول عددی آن را بیان نمی‌کند. منابع حقوقی، از جمله اختبار در خرداد ۱۴۰۴، مبلغ پرداختی سازمان به بیمه‌شدگان کارگری را دوسوم مزد مبنای بیمه گزارش کرده‌اند، که با متن مواد ۶۳ و ۶۷ می‌خواند. برای برآورد بودجهٔ خانوادهٔ کارمند از همین فرمول استفاده کنید، اما رقم قطعی هر پرونده را از شعبه بگیرید و در فیش یا نامه به کارمند عددی را قطعی اعلام نکنید. ^{[۱] [۹] [۶]}

کف این محاسبه از حداقل مزد ۱۴۰۵ می‌آید. بخشنامهٔ شمارهٔ ۶۶۸۲ وزارت کار، به استناد مصوبهٔ ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ شورای عالی کار، حداقل مزد روزانهٔ ۱۴۰۵ را ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ ریال تعیین کرده است. دوسوم این رقم حدود ۳٬۶۹۴٬۵۶۷ ریال در روز است؛ یعنی طبق ماده ۶۳، غرامت روزانهٔ هیچ بیمه‌شدهٔ مشمولی نباید از این مبلغ کمتر باشد. این کف را در برآورد کارمندانی که مزد پایه دارند یا در سه ماه آخر کارکرد ناقص داشته‌اند، جداگانه بسنجید. ^{[۸] [۵]}

مثال عددی: از لیست بیمهٔ سه ماه آخر تا غرامت روزانه

فرض کنید کارمندی در سه ماه پیش از شروع مرخصی، در ۹۰ روز کارکرد، جمعاً ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال دریافتی مشمول کسر حق بیمه داشته است. مزد روزانهٔ مبنا طبق ماده ۶۳ برابر ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود و دوسوم آن، طبق ماده ۶۷، حدود ۶٬۶۶۶٬۶۶۷ ریال در روز است که از کف ۳٬۶۹۴٬۵۶۷ ریالی بالاتر است. برای یک دورهٔ سی‌روزه، این رقم حدود ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود. جمع نه ماه به تعداد روزهای تقویمی که سازمان می‌شمارد بستگی دارد، پس ماهانه برآورد کنید و جمع را از شعبه بگیرید. ^{[۵] [۶] [۸]}

در دفاتر کارفرما، برای روزهای مرخصی هزینهٔ حقوق ثبت نمی‌شود و فیش آن ماه فقط روزهای کارکرد پیش از شروع مرخصی را دارد. اگر کارفرما به اختیار خود مبلغی علاوه بر غرامت سازمان بپردازد، آن مبلغ پرداخت کارفرماست و باید با عنوان روشن در فیش بیاید و از نظر بیمه و مالیات مثل سایر پرداخت‌ها بررسی شود. اشتباه رایج این است که واحد حقوق مزد کامل ماه اول مرخصی را بپردازد و بعد بخواهد آن را از غرامت سازمان «برگرداند»؛ چنین تهاتری مبنای قانونی روشنی ندارد. ^{[۳] [۶]}

• دریافتی مشمول بیمه در ۹۰ روز آخر: ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• مزد روزانهٔ مبنا: ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۹۰ = ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
• غرامت روزانه: دوسوم ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ≈ ۶٬۶۶۶٬۶۶۷ ریال.
• کف ۱۴۰۵: دوسوم ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ ≈ ۳٬۶۹۴٬۵۶۷ ریال در روز.
• برآورد یک دورهٔ سی‌روزه: حدود ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، پرداخت‌شده از سوی سازمان، نه کارفرما.

وظایف کارفرما: بازگشت به کار، سابقه و فرصت شیردهی

تبصرهٔ ۱ ماده ۷۶ قانون کار دو تکلیف روشن دارد: پس از پایان مرخصی زایمان، کارگر زن به کار سابق خود بازمی‌گردد، و مدت مرخصی با تأیید سازمان تأمین اجتماعی جزء سوابق خدمت او محسوب می‌شود. اختبار در گزارش خرداد ۱۴۰۴ همین را با تأکید بر ممنوعیت اخراج یا تهدید شغلی در دوران بارداری و مرخصی، و منع تبعیض در ادامهٔ خدمت، شرح داده است. پس اگر جای کارمند را در این مدت با نیروی موقت پر می‌کنید، قرارداد نیروی جایگزین را از ابتدا با تاریخ بازگشت او هم‌تراز ببندید. ^{[۳] [۹]}

بعد از بازگشت، ماده ۷۸ قانون کار وارد می‌شود: در کارگاه‌هایی که کارگر زن دارند، کارفرما باید به مادران شیرده تا پایان دوسالگی کودک، پس از هر سه ساعت کار، نیم ساعت فرصت شیردادن بدهد و این فرصت جزء ساعات کار حساب می‌شود. همین ماده کارفرما را مکلف می‌کند متناسب با تعداد کودکان و گروه سنی آنها مراکزی مثل شیرخوارگاه یا مهدکودک ایجاد کند. در سامانهٔ حضور و غیاب، فرصت شیردهی را کسر کار یا تأخیر ثبت نکنید؛ برایش کد جداگانه بسازید تا در حقوق کسر نشود. ^[۴]

مرخصی زایمان پدر: حکمی که هنوز محل اختلاف است

دربارهٔ مرخصی پدران پاسخ قطعی‌ای منتشر نشده است. شناسنامهٔ قانون در مهر ۱۴۰۳ نامهٔ مورخ ۱۴۰۳/۰۴/۱۳ مرکز امور حقوقی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را منتشر کرده است که می‌گوید ماده ۷۳ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، قانون تنظیم خانواده و جمعیت مصوب ۱۳۷۲ را با اصلاحات بعدی نسخ کرده و حکم سه روز مرخصی تشویقی بند «الف» ماده ۱۰۳ برنامهٔ ششم هم پس از پایان اعتبار آن قابل استناد نیست. همان پایگاه در نقد این نامه استدلال می‌کند که مرخصی دوهفته‌ای پدران، که با قانون اصلاح قوانین تنظیم جمعیت و خانواده و مصوبهٔ هیئت وزیران برقرار شده، از بین نرفته است. ^[۱۰]

اختبار در خرداد ۱۴۰۴ نوشته است پدران شاغل در زمان تولد فرزند از دو هفته مرخصی با حقوق استفاده می‌کنند، اما این گزارش به اختلاف بالا نمی‌پردازد. تا وقتی مرجع رسمی تکلیف را روشن نکرده، کارفرمای بخش خصوصی بهتر است دو هفته مرخصی پدر را به‌صورت سیاست مکتوب شرکت، با پرداخت از سوی خود شرکت، تعریف کند و آن را از مرخصی استحقاقی کم نکند. دستگاه‌های دولتی هم تابع بخشنامه‌های اداری و استخدامی خود هستند و نباید این قاعده را از بخش خصوصی قیاس کنند. ^{[۹] [۱۰]}

چک‌لیست واحد حقوق پیش از شروع مرخصی زایمان

بیشتر اختلاف‌های مرخصی زایمان از پرونده‌ای می‌آید که پیش از شروع آن کامل نشده است. فهرست زیر را برای هر مورد اجرا کنید و نتیجه را کنار پروندهٔ پرسنلی نگه دارید تا هم کارمند بداند از چه کسی و چه مبلغی انتظار داشته باشد و هم بازرس کار یا شعبهٔ تأمین اجتماعی مسیر را بتواند دنبال کند. هر مورد مرزی، مثل پایان قرارداد در میانهٔ مرخصی یا چندقلویی، را پیش از تصمیم با شعبه و ادارهٔ کار استعلام کنید. ^{[۳] [۶] [۲]}

• نوع بیمهٔ کارمند را کنترل کنید؛ بیمهٔ توافقی، اختیاری و مشاغل آزاد غرامت بارداری ندارد.
• شمار روزهای حق بیمه در دوازده ماه پیش از تاریخ زایمان را بشمارید؛ دست‌کم شصت روز لازم است.
• تاریخ شروع مرخصی، تاریخ زایمان و تاریخ بازگشت را کتبی ثبت کنید؛ تا دو ماه پیش از زایمان مجاز است.
• دریافتی مشمول بیمهٔ ۹۰ روز آخر را برای برآورد غرامت به کارمند بدهید، نه وعدهٔ رقم قطعی.
• در دورهٔ مرخصی مزد یا دورکاری توافق نکنید مگر با هماهنگی شعبه؛ شرط اشتغال‌نداشتن مهم است.
• جای کارمند را برای بازگشت به کار سابق نگه دارید و قرارداد نیروی جایگزین را با تاریخ بازگشت هماهنگ کنید.
• پس از بازگشت، فرصت شیردهی ماده ۷۸ را با کد جدا در حضور و غیاب ثبت کنید.
• سیاست شرکت دربارهٔ مرخصی پدر را مکتوب کنید تا تصمیم موردی نباشد.