مرخصی استعلاجی در قانون کار ۱۴۰۵؛ غرامت دستمزد، سه روز اول و اثر در فیش

مرخصی استعلاجی در قانون کار چیست و حقوقش را چه کسی می‌دهد؟

قانون کار درباره مرخصی استعلاجی فقط یک ماده دارد. ماده ۷۴ می‌گوید مدت مرخصی استعلاجی، با تأیید سازمان تأمین اجتماعی، جزو سوابق کار و بازنشستگی کارگران محسوب می‌شود. یعنی قانون کار تعیین نمی‌کند کارگر بیمار چقدر مزد بگیرد؛ تکلیف پرداخت را قانون تأمین اجتماعی روشن کرده است. این قانون در بند ۹ ماده ۲ غرامت دستمزد را وجهی تعریف می‌کند که در ایام بیماری و عدم توانایی موقت، وقتی بیمه‌شده کار نمی‌کند و مزد نمی‌گیرد، «به جای مزد یا حقوق» به او پرداخت می‌شود. ^{[۱] [۳]}

ماده ۵۹ شرط‌های استحقاق را می‌شمارد: بیمه‌شده تحت معالجه یا درمان توان‌بخشی باشد، به تشخیص سازمان موقتاً قادر به کار نباشد، کار نکند و مزد یا حقوق نگیرد. افزون بر این، یا باید بر اثر حادثه ناشی یا غیرناشی از کار یا بیماری حرفه‌ای تحت درمان باشد، یا به سبب بیماری و طبق گواهی پزشک به استراحت مطلق یا بستری نیاز داشته باشد و در تاریخ اعلام بیماری مشغول کار یا در مرخصی استحقاقی باشد. پس بیمار شدن در میانه مرخصی استحقاقی هم استحقاق را از بین نمی‌برد. ^[۵]

غرامت از روز اول پرداخت می‌شود یا روز چهارم؟

بند ۱ ماده ۶۲ قانون تأمین اجتماعی دو حالت را جدا می‌کند. اگر ناتوانی از کار بر اثر حادثه یا بیماری حرفه‌ای باشد، غرامت دستمزد از اولین روز پرداخت می‌شود. اگر علت بیماری باشد و بیمار بستری نشود، پرداخت از روز چهارم شروع می‌شود. کانال رسمی سازمان تأمین اجتماعی هم توضیح داده است که اگر استراحت پزشکی به علت بستری در بیمارستان، حتی برای چند ساعت، یا بر اثر حوادث ناشی یا غیرناشی از کار تجویز شود، از روز اول قابل پرداخت است و در بیماری عادی سرپایی از روز چهارم. ^{[۷] [۱۰]}

سه روز اول بیماری سرپایی در قانون تأمین اجتماعی بر عهده سازمان گذاشته نشده و قانون کار هم برای آن حکم جداگانه‌ای ندارد. واحد حقوق باید سیاست مکتوب کارگاه را اجرا کند: پرداخت این سه روز به‌عنوان امتیاز کارگاه، استفاده از مرخصی استحقاقی با توافق کارگر و کارفرما طبق ماده ۶۹، یا ثبت بدون مزد. ماده ۶۴ قانون تأمین اجتماعی هم یادآوری می‌کند که اگر کارفرمایی طبق قانون یا مقررات دیگری مکلف به پرداخت مزد کارگر بیمار باشد، سازمان فقط درمان او را بر عهده دارد. تصمیم هر چه باشد، برای همه کارکنان یکسان و از پیش اعلام‌شده باشد. ^{[۷] [۲] [۹]}

فرمول غرامت دستمزد: ۹۰ روز، سه‌چهارم و دوسوم

ماده ۶۳ مبنای محاسبه را «آخرین مزد یا حقوق روزانه» می‌گذارد: جمع کل دریافتی بیمه‌شده که از آن حق بیمه کسر شده، در آخرین ۹۰ روز پیش از شروع بیماری، تقسیم بر روزهای کار. برای کارمزدبگیران همان جمع بر ۹۰ تقسیم می‌شود. غرامت به این ترتیب نباید از غرامتی که به حداقل مزد کارگر عادی تعلق می‌گیرد کمتر شود. با حداقل مزد روزانه ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ ریال در ۱۴۰۵، کف غرامت روزانه برای بیمه‌شده متکفل ۴٬۱۵۶٬۳۸۸ ریال و برای غیرمتکفل ۳٬۶۹۴٬۵۶۷ ریال است. ^{[۸] [۱۱]}

بندهای ۳ و ۴ ماده ۶۲ درصد را تعیین می‌کنند. بیمه‌شده‌ای که همسر، فرزند یا پدر و مادر تحت تکفل دارد سه‌چهارم آخرین مزد روزانه را می‌گیرد و بیمه‌شده بدون افراد تحت تکفل دوسوم آن را؛ اگر این گروه دوم به هزینه سازمان بستری شود، غرامت دوره بستری نصف مزد روزانه است. کانال رسمی سازمان همین دو فرمول را برای غیرمتکفل، با دوسوم برای روزهای سرپایی و یک‌دوم برای روزهای بستری، تکرار کرده است. ^{[۷] [۱۰]}

حادثه ناشی از کار، بیماری طولانی و درمان در شهر دیگر

طبقه‌بندی حادثه، روز شروع پرداخت را عوض می‌کند، پس باید از همان ابتدا مستند شود. ماده ۶۰ حادثه ناشی از کار را حادثه‌ای می‌داند که حین انجام وظیفه و به سبب آن رخ دهد؛ تمام اوقاتی که بیمه‌شده در کارگاه یا محوطه آن کار می‌کند، مأموریتی که به دستور کارفرما خارج از کارگاه انجام می‌دهد و رفت‌وبرگشت عادی میان خانه و کارگاه جزو این اوقات است، همین‌طور حادثه‌ای که هنگام کمک به نجات همکاران رخ دهد. برای چنین حادثه‌ای غرامت از روز اول است و سه روز انتظار بیماری عادی اجرا نمی‌شود. ^{[۶] [۷]}

بند ۲ ماده ۶۲ می‌گوید پرداخت غرامت تا وقتی ادامه دارد که بیمه‌شده به تشخیص سازمان قادر به کار نباشد و طبق قانون ازکارافتاده شناخته نشده باشد؛ یعنی سقف روزشمار ثابتی در متن قانون نیامده و بیماری طولانی به تصمیم سازمان درباره ادامه درمان یا ازکارافتادگی می‌رسد. بند ۵ هم برای بیمه‌شده‌ای که سازمان برای درمان سرپایی به شهرستان دیگری می‌فرستد، علاوه بر غرامت، معادل صد درصد غرامت روزانه بابت هر روز اقامت و در صورت نیاز به همراه، پنجاه درصد مزد بیمه‌شده را برای همراه پیش‌بینی کرده است. ^[۷]

مثال عددی: ده روز استراحت پزشکی سرپایی در ۱۴۰۵

فرض کنید کارگری متأهل با حقوق ماهانه ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در ماهی سی‌روزه، ده روز استراحت پزشکی سرپایی گرفته و بستری نشده است. جمع دریافتی مشمول بیمه او در ۹۰ روز پیش از بیماری ۷۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و روزهای کارش در همین دوره ۹۰ روز بوده است. آخرین مزد روزانه طبق ماده ۶۳ برابر ۸٬۳۳۳٬۳۳۳ ریال است و سه‌چهارم آن ۶٬۲۵۰٬۰۰۰ ریال. سازمان روزهای چهارم تا دهم را می‌پردازد: هفت روز، جمعاً ۴۳٬۷۵۰٬۰۰۰ ریال. اگر همین کارگر مجرد و بدون تکفل بود، روزانه ۵٬۵۵۵٬۵۵۶ ریال و جمعاً ۳۸٬۸۸۸٬۸۸۹ ریال می‌گرفت. ^{[۷] [۸]}

در فیش همان ماه، کارفرما برای روزهای چهارم تا دهم مزدی نمی‌پردازد، چون شرط ماده ۵۹ عدم دریافت مزد است. اگر سیاست کارگاه این باشد که سه روز اول با توافق کارگر از مرخصی استحقاقی کسر شود، روزهای مزددار این ماه ۲۳ روز می‌شود. حق بیمه درصدی از مزد است (ماده ۲۸)، پس مزد مشمول بیمه این ماه هم ۱۹۱٬۶۶۶٬۶۶۷ ریال است و هفت روز غرامت در فهرست کارفرما نمی‌آید؛ همین روزها را ماده ۷۴، با تأیید سازمان، جزو سابقه کار و بازنشستگی می‌شمارد. ^{[۵] [۴] [۱]}

• مزد روزانه مبنا: ۷۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۹۰ = ۸٬۳۳۳٬۳۳۳ ریال؛ سه‌چهارم آن = ۶٬۲۵۰٬۰۰۰ ریال.
• غرامت سازمان: ۶٬۲۵۰٬۰۰۰ × ۷ روز (چهارم تا دهم) = ۴۳٬۷۵۰٬۰۰۰ ریال.
• مزد کارفرما: ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۲۳ ÷ ۳۰ = ۱۹۱٬۶۶۶٬۶۶۷ ریال، شامل سه روز اول از محل مرخصی استحقاقی.
• سهم بیمه کارگر از این مزد با نرخ ۷ درصد ماده ۲۸: ۱۳٬۴۱۶٬۶۶۷ ریال.

کار واحد حقوق: گواهی، کارکرد ماه و لیست بیمه

برای کارفرما، مرخصی استعلاجی سه سند جدا دارد که نباید در هم ادغام شوند: گواهی پزشک یا ثبت استراحت پزشکی، تأیید سازمان که تعیین می‌کند چند روز غرامت تعلق می‌گیرد، و تصمیم داخلی درباره سه روز اول. تا وقتی نتیجه سازمان معلوم نیست، روزها را در کارکرد ماه با وضعیت «استعلاجی در انتظار تأیید» نگه دارید و آن‌ها را بی‌سروصدا به استحقاقی یا غیبت تبدیل نکنید؛ ماده ۷۴ سابقه را به تأیید سازمان بسته است، نه به برچسب کارگاه. ^{[۱] [۵]}

اشتباه پرهزینه این است که کارفرما از سر خیرخواهی حقوق کامل ماه را بپردازد. در این حالت، طبق تعریف ماده ۲ و شرط ماده ۵۹، روزهایی که مزد گرفته شده غرامت ندارند و آنچه کارگر می‌توانست از سازمان بگیرد، از جیب کارفرما رفته است. اگر کارگاه می‌خواهد بیش از غرامت حمایت کند، مبلغ و مبنای آن را در آیین‌نامه داخلی مشخص کند و پیش از اجرا، اثر آن را بر استحقاق غرامت از شعبه سازمان بپرسد. ^{[۳] [۵] [۱۰]}

اشتباه‌های رایج و چک‌لیست ثبت مرخصی استعلاجی

بیشتر خطاها از یکی دانستن «مرخصی» و «مزد» می‌آیند. استعلاجی از نگاه قانون کار، دوره‌ای است که کارگر به دلیل بیماری کار نمی‌کند و سابقه‌اش با تأیید سازمان حفظ می‌شود؛ از نگاه حقوق و دستمزد، دوره‌ای است که مزد آن را سازمان می‌دهد. فیش، لیست بیمه و کارکرد ماه باید هر سه همین را نشان دهند: روزهای مزددار، روزهای غرامت و روزهای در انتظار تصمیم. ^{[۱] [۳] [۸]}

• گواهی پزشک یا ثبت استراحت پزشکی را بگیرید و به‌صورت محرمانه نگه دارید؛ مدیر واحد فقط به تاریخ و مدت نیاز دارد.
• روشن کنید بیماری سرپایی است یا بستری یا حادثه؛ روز شروع غرامت به همین بستگی دارد.
• برای روزهایی که سازمان غرامت می‌دهد، مزد نپردازید و آن روزها را در فهرست بیمه نیاورید.
• تکلیف سه روز اول را طبق سیاست مکتوب کارگاه ثبت کنید: مزددار، استحقاقی با توافق، یا بدون مزد.
• وضعیت افراد تحت تکفل را به‌روز نگه دارید؛ سه‌چهارم یا دوسوم به آن بستگی دارد.
• پس از پاسخ سازمان، کارکرد ماه را اصلاح کنید و مدرک تأیید یا رد را پیوست پرونده کنید.